महाभारत 3.210.11-19

देवनागरी

अभीमम् अतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम् ॥
एतान् यज्ञमुषः पञ्च देवान् अभ्यसृजत् तपः ॥
सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम् ॥
मित्रधर्माणम् इत्य् एतान् देवान् अभ्यसृजत् तपः ॥
सुरप्रवीरं वीरं च सुकेशं च सुवर्चसम् ॥
सुराणाम् अपि हन्तारं पञ्चैतान् असृजत् तपः ॥
त्रिविधं संस्थिता ह्य् एते पञ्च पञ्च पृथक् पृथक् ॥
मुष्णन्त्य् अत्र स्थिता ह्य् एते स्वर्गतो यज्ञयाजिनः ॥
तेषाम् इष्टं हरन्त्य् एते निघ्नन्ति च महद् भुवि ॥
स्पर्धया हव्यवाहानां निघ्नन्त्य् एते हरन्ति च ॥
हविर् वेद्यां तद् आदानं कुशलैः संप्रवर्तितम् ॥
तद् एते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत् ॥
चितो ऽग्निर् उद्वहन् यज्ञं पक्षाभ्यां तान् प्रबाधते ॥
मन्त्रैः प्रशमिता ह्य् एते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम् ॥
बृहदुक्थतपस्यैव पुत्रो भूमिम् उपाश्रितः ॥
अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिर् इज्यते ॥
रथंतरश् च तपसः पुत्रो ऽग्निः परिपठ्यते ॥
मित्रविन्दाय वै तस्य हविर् अध्वर्यवो विदुः ॥
मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर् महायशाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

abhīmam atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam ||
etān yajñamuṣaḥ pañca devān abhyasṛjat tapaḥ ||
sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam ||
mitradharmāṇam ity etān devān abhyasṛjat tapaḥ ||
surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasam ||
surāṇām api hantāraṃ pañcaitān asṛjat tapaḥ ||
trividhaṃ saṃsthitā hy ete pañca pañca pṛthak pṛthak ||
muṣṇanty atra sthitā hy ete svargato yajñayājinaḥ ||
teṣām iṣṭaṃ haranty ete nighnanti ca mahad bhuvi ||
spardhayā havyavāhānāṃ nighnanty ete haranti ca ||
havir vedyāṃ tad ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam ||
tad ete nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet ||
cito 'gnir udvahan yajñaṃ pakṣābhyāṃ tān prabādhate ||
mantraiḥ praśamitā hy ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam ||
bṛhadukthatapasyaiva putro bhūmim upāśritaḥ ||
agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhir ijyate ||
rathaṃtaraś ca tapasaḥ putro 'gniḥ paripaṭhyate ||
mitravindāya vai tasya havir adhvaryavo viduḥ ||
mumude paramaprītaḥ saha putrair mahāyaśāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अभीमम् अतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम् ॥ एतान् यज्ञमुषः पञ्च देवान् अभ्यसृजत् तपः ॥ सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम् ॥ मित्रधर्माणम् इत्य् एतान् देवान् अभ्यसृजत् तपः ॥ सुरप्रवीरं वीरं च सुकेशं च सुवर्चसम् ॥ सुराणाम् अपि हन्तारं पञ्चैतान् असृजत् तपः ॥ त्रिविधं संस्थिता ह्य् एते पञ्च पञ्च पृथक् पृथक् ॥ मुष्णन्त्य् अत्र स्थिता ह्य् एते स्वर्गतो यज्ञयाजिनः ॥ तेषाम् इष्टं हरन्त्य् एते निघ्नन्ति च महद् भुवि ॥ स्पर्धया हव्यवाहानां निघ्नन्त्य् एते हरन्ति च ॥ हविर् वेद्यां तद् आदानं कुशलैः संप्रवर्तितम् ॥ तद् एते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत् ॥ चितो ऽग्निर् उद्वहन् यज्ञं पक्षाभ्यां तान् प्रबाधते ॥ मन्त्रैः प्रशमिता ह्य् एते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम् ॥ बृहदुक्थतपस्यैव पुत्रो भूमिम् उपाश्रितः ॥ अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिर् इज्यते ॥ रथंतरश् च तपसः पुत्रो ऽग्निः परिपठ्यते ॥ मित्रविन्दाय वै तस्य हविर् अध्वर्यवो विदुः ॥ मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर् महायशाः ॥abhīmam atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam || etān yajñamuṣaḥ pañca devān abhyasṛjat tapaḥ || sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam || mitradharmāṇam ity etān devān abhyasṛjat tapaḥ || surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasam || surāṇām api hantāraṃ pañcaitān asṛjat tapaḥ || trividhaṃ saṃsthitā hy ete pañca pañca pṛthak pṛthak || muṣṇanty atra sthitā hy ete svargato yajñayājinaḥ || teṣām iṣṭaṃ haranty ete nighnanti ca mahad bhuvi || spardhayā havyavāhānāṃ nighnanty ete haranti ca || havir vedyāṃ tad ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam || tad ete nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet || cito 'gnir udvahan yajñaṃ pakṣābhyāṃ tān prabādhate || mantraiḥ praśamitā hy ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam || bṛhadukthatapasyaiva putro bhūmim upāśritaḥ || agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhir ijyate || rathaṃtaraś ca tapasaḥ putro 'gniḥ paripaṭhyate || mitravindāya vai tasya havir adhvaryavo viduḥ || mumude paramaprītaḥ saha putrair mahāyaśāḥ ||Panchajanya creates three groups of five gods who steal sacrifice: Abhima, Atibhima, Bhima, Bhimabala, and Abala; Sumitra, Mitravanta, Mitrajna, Mitravardhana, and Mitradharman; Surapravira, Vira, Sukesha, Suvarchas, and the slayer of the suras; these fifteen, standing in three groups of five, steal the fruit of sacrifice from those sacrificing from heaven and on earth, rivaling the havyavahana fires; the skilled established the taking of the havis upon the vedi, and they do not approach where Agni stands; Agni, once kindled, bears the sacrifice and drives them off with his wings, mantras pacify them, and they do not steal the sacrificial ishti; further named are the son of Brihaduktha-tapas, honored on earth in the agnihotra, and Rathantara, the son of Tapas, whose havis the adhvaryus know for Mitravinda.

अनुवाद

He created five stealers of sacrifice: Abhima, Atibhima, Bhima, Bhimabala, and Abala; then Sumitra, Mitravanta, Mitrajna, Mitravardhana, and Mitradharman; then Surapravira, Vira, Sukesha, Suvarchas, and the slayer of the suras. These fifteen stand in three groups of five and steal the fruit of sacrifice from those who offer sacrifices from a heavenly station; on earth they carry off and strike down great things, rivaling the havyavahana fires. Therefore the skilled established the taking of the havis upon the vedi: there they do not approach if Agni stands present. Agni, once kindled, bears the sacrifice and drives them off with his wings; pacified by mantras, they do not steal the sacrificial ishti. The son of Brihaduktha-tapas, bound to the earth, is honored by the good on earth in the agnihotra. Rathantara, the son of Tapas, is called a fire; the adhvaryus know his havis for Mitravinda. Together with these radiant sons, the greatly glorious Panchajanya rejoiced in supreme delight.

भाष्य

Even the sacrifice needs protection from forces that would steal it. Agni and the mantra render the offering unstealable, returning it to its rightful recipient.

संस्करण

a6d5e80fc54f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN