महाभारत 3.211.1-9

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
गुरुभिर् नियमैर् युक्तो भरतो नाम पावकः ॥
अग्निः पुष्टिमतिर् नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति ॥
भरत्य् एष प्रजाः सर्वास् ततो भरत उच्यते ॥
अग्निर् यस् तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश् च सः ॥
दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत् सततं शिवः ॥
तपसस् तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपो महत् ॥
उद्धर्तुकामो मतिमान् पुत्रो जज्ञे पुरंदरः ॥
ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सो ऽग्निर् भूतेषु लक्ष्यते ॥
अग्निश् चापि मनुर् नाम प्राजापत्यम् अकारयत् ॥
शंभुम् अग्निम् अथ प्राहुर् ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर् दीप्तम् अग्निं महाप्रभम् ॥
ऊर्जस्करान् हव्यवाहान् सुवर्णसदृशप्रभान् ॥
अग्निस् तपो ह्य् अजनयत् पञ्च यज्ञसुतान् इह ॥
प्रशान्ते ऽग्निर् महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः ॥
असुराञ् जनयन् घोरान् मर्त्यांश् चैव पृथग्विधान् ॥
तपसश् च मनुं पुत्रं भानुं चाप्य् अङ्गिरासृजत् ॥
बृहद्भानुं तु तं प्राहुर् ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
भानोर् भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजा ॥
असृजेतां तु षट् पुत्राञ् शृणु तासां प्रजाविधिम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ ||
agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati ||
bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate ||
agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ ||
duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛt satataṃ śivaḥ ||
tapasas tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahat ||
uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṃdaraḥ ||
ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnir bhūteṣu lakṣyate ||
agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat ||
śaṃbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
āvasathyaṃ dvijāḥ prāhur dīptam agniṃ mahāprabham ||
ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadṛśaprabhān ||
agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha ||
praśānte 'gnir mahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ ||
asurāñ janayan ghorān martyāṃś caiva pṛthagvidhān ||
tapasaś ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpy aṅgirāsṛjat ||
bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
bhānor bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā ||
asṛjetāṃ tu ṣaṭ putrāñ śṛṇu tāsāṃ prajāvidhim ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच गुरुभिर् नियमैर् युक्तो भरतो नाम पावकः ॥ अग्निः पुष्टिमतिर् नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति ॥ भरत्य् एष प्रजाः सर्वास् ततो भरत उच्यते ॥ अग्निर् यस् तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश् च सः ॥ दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत् सततं शिवः ॥ तपसस् तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपो महत् ॥ उद्धर्तुकामो मतिमान् पुत्रो जज्ञे पुरंदरः ॥ ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सो ऽग्निर् भूतेषु लक्ष्यते ॥ अग्निश् चापि मनुर् नाम प्राजापत्यम् अकारयत् ॥ शंभुम् अग्निम् अथ प्राहुर् ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर् दीप्तम् अग्निं महाप्रभम् ॥ ऊर्जस्करान् हव्यवाहान् सुवर्णसदृशप्रभान् ॥ अग्निस् तपो ह्य् अजनयत् पञ्च यज्ञसुतान् इह ॥ प्रशान्ते ऽग्निर् महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः ॥ असुराञ् जनयन् घोरान् मर्त्यांश् चैव पृथग्विधान् ॥ तपसश् च मनुं पुत्रं भानुं चाप्य् अङ्गिरासृजत् ॥ बृहद्भानुं तु तं प्राहुर् ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ भानोर् भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजा ॥ असृजेतां तु षट् पुत्राञ् शृणु तासां प्रजाविधिम् ॥mārkaṇḍeya uvāca gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ || agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati || bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate || agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ || duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛt satataṃ śivaḥ || tapasas tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahat || uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṃdaraḥ || ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnir bhūteṣu lakṣyate || agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat || śaṃbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ || āvasathyaṃ dvijāḥ prāhur dīptam agniṃ mahāprabham || ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadṛśaprabhān || agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha || praśānte 'gnir mahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ || asurāñ janayan ghorān martyāṃś caiva pṛthagvidhān || tapasaś ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpy aṅgirāsṛjat || bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ || bhānor bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā || asṛjetāṃ tu ṣaṭ putrāñ śṛṇu tāsāṃ prajāvidhim ||Markandeya continues the lineage of fires: Bharata-Pavaka; Pushtimati, the giver of nourishment; Shiva-Agni, who works good for those in sorrow; Ushma; Manu; Shambhu; the avasathya fire; the five sons of sacrifice; and also Brihadbhanu, born of Angiras from Tapas and Manu; from Bhanu and his wives Supraja and Brihadbhasa six sons are born.

अनुवाद

Markandeya continued: "Pavaka named Bharata, joined with heavy vows, being satisfied, gives nourishment like Pushtimati and sustains all beings, and so is called Bharata. The fire named Shiva, devoted to the worship of power, ever works good for all who suffer. From heat was born Ushma, a fire discernible among beings. There is also Agni named Manu, connected with the act of the Prajapati. Knowers of the Veda call him Shambhu-Agni, and the twice-born call the great, radiant fire Avasathya. Tapas begot five sacrificial sons, bearers of oblations, shining like gold. Angiras produced from Tapas a son, Manu, and also Bhanu, whom the knowers of the Veda call Brihadbhanu. Bhanu had two wives, Supraja and Brihadbhasa, born of Soma; they bore six sons."

भाष्य

This catalogue of fires shows Agni acting as nourishment, purification, heat, the household flame, and sacrificial power. One fire sustains many different sides of life.

संस्करण

dd7f30d8c472 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN