महाभारत 3.211.10-23

देवनागरी

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति ॥
तम् अग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम् ॥
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति दारुणः ॥
अग्निः स मन्युमान् नाम द्वितीयो भानुतः सुतः ॥
दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर् उच्यते ॥
विष्णुर् नामेह यो ऽग्निस् तु धृतिमान् नाम सो ऽङ्गिराः ॥
इन्द्रेण सहितं यस्य हविर् आग्रयणं स्मृतम् ॥
अग्निर् आग्रयणो नाम भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥
चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ॥
चतुर्भिः सहितः पुत्रैर् भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥
निशां त्व् अजनयत् कन्याम् अग्नीषोमाव् उभौ तथा ॥
मनोर् एवाभवद् भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥
पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः ॥
पर्जन्यसहितः श्रीमान् अग्निर् वैश्वानरस् तु सः ॥
अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते ॥
सो ऽग्निर् विश्वपतिर् नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः ॥
ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥
कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता ॥
कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ॥
प्राणम् आश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् ॥
तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥
शुक्लकृष्णगतिर् देवो यो बिभर्ति हुताशनम् ॥
अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस् तु सः ॥
कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर् यतयः सदा ॥
अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः ॥
अग्निर् यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा ॥
कर्मस्व् इह विचित्रेषु सो ऽग्रणीर् वह्निर् उच्यते ॥
इमान् अन्यान् समसृजत् पावकान् प्रथितान् भुवि ॥
अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थम् उल्बणान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati ||
tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam ||
yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ ||
agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ ||
darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate ||
viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ ||
indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam ||
agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ ||
cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ ||
caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ ||
niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā ||
manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān ||
pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ ||
parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ ||
asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate ||
so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ ||
tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ ||
kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā ||
karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ ||
prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām ||
tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ ||
śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam ||
akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ ||
kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā ||
agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ ||
agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā ||
karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate ||
imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi ||
agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति ॥ तम् अग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम् ॥ यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति दारुणः ॥ अग्निः स मन्युमान् नाम द्वितीयो भानुतः सुतः ॥ दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर् उच्यते ॥ विष्णुर् नामेह यो ऽग्निस् तु धृतिमान् नाम सो ऽङ्गिराः ॥ इन्द्रेण सहितं यस्य हविर् आग्रयणं स्मृतम् ॥ अग्निर् आग्रयणो नाम भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥ चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ॥ चतुर्भिः सहितः पुत्रैर् भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥ निशां त्व् अजनयत् कन्याम् अग्नीषोमाव् उभौ तथा ॥ मनोर् एवाभवद् भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥ पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः ॥ पर्जन्यसहितः श्रीमान् अग्निर् वैश्वानरस् तु सः ॥ अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते ॥ सो ऽग्निर् विश्वपतिर् नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः ॥ ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥ कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता ॥ कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ॥ प्राणम् आश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् ॥ तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥ शुक्लकृष्णगतिर् देवो यो बिभर्ति हुताशनम् ॥ अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस् तु सः ॥ कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर् यतयः सदा ॥ अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः ॥ अग्निर् यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा ॥ कर्मस्व् इह विचित्रेषु सो ऽग्रणीर् वह्निर् उच्यते ॥ इमान् अन्यान् समसृजत् पावकान् प्रथितान् भुवि ॥ अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थम् उल्बणान् ॥durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati || tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam || yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ || agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ || darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate || viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ || indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam || agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ || cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ || caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ || niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā || manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān || pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ || parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ || asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate || so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ || tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ || kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā || karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ || prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām || tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ || śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam || akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ || kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā || agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ || agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā || karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate || imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi || agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān ||The sons of Bhanu and Manu are listed: Balada, who gives a body to weak beings; Manyuman, fierce anger amid the peaceful; Vishnu-Dhritiman, connected with the darsha and paurnamasa rites; Agrayana, whose oblation is remembered together with Indra; the fire of the chaturmasya rites, and also Nisha, Agni, and Soma; from Manu five Pavakas are born, including Vaishvanara, Vishvapati, Svishtakrit, the fire joined with Rohini, Sannihita, bearer of the bright and dark course, Kapila, proclaimer of Sankhya-yoga, and Agrani, foremost among beings in various acts; then purifying fires are created for the atonement of a defiled agnihotra.

अनुवाद

"The first son of Bhanu is named Balada, who gives a body to weak beings. The second is Manyuman, fierce anger amid beings at peace. The fire named Vishnu, called Dhritiman-Angiras, is connected with the darsha and paurnamasa rites. Agrayana is the fire whose oblation is remembered together with Indra. Another, with four sons, belongs to the perpetual chaturmasya rites. Nisha bore a daughter, and also Agni and Soma; she became Manu's wife and bore five Pavakas. Among them Vaishvanara is honored as the finest oblation in the chaturmasya rite together with Parjanya. Vishvapati is called the lord of this whole world; with him is joined the supreme Svishtakrit. Rohini, daughter of Hiranyakashipu, became the wife of the fire-Prajapati. Sannihita moves the body, resting upon the breath. There is a stainless one who bears the bright and dark course, connected with wrath; there is Kapila, proclaimer of Sankhya-yoga; there is Agrani, foremost among beings in their manifold acts. These and other fires were created, renowned upon the earth, for the severe atonement of a defiled agnihotra."

भाष्य

Ritual precision here serves the purity of one's connection with Agni. A fault in the fire calls not for indifference but for a conscious restoration of order.

संस्करण

20e224ff514e · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN