महाभारत 3.212.1-16

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया ॥
भूपतिर् भुवभर्ता च जनयत् पावकं परम् ॥
भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ॥
आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु ॥
महतां चैव भूतानां सर्वेषाम् इह यः पतिः ॥
भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥
अग्निर् गृहपतिर् नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ॥
हुतं वहति यो हव्यम् अस्य लोकस्य पावकः ॥
अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः ॥
भूपतिर् भुवभर्ता च महतः पतिर् उच्यते ॥
दहन् मृतानि भूतानि तस्याग्निर् भरतो ऽभवत् ॥
अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु ॥
आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात् ॥
देवास् तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् ॥
दृष्ट्वा त्व् अग्निर् अथर्वाणं ततो वचनम् अब्रवीत् ॥
देवानां वह हव्यं त्वम् अहं वीर सुदुर्बलः ॥
अथर्वन् गच्छ मध्वक्षं प्रियम् एतत् कुरुष्व मे ॥
प्रेष्य चाग्निर् अथर्वाणम् अन्यं देशं ततो ऽगमत् ॥
मत्स्यास् तस्य समाचख्युः क्रुद्धस् तान् अग्निर् अब्रवीत् ॥
भक्ष्या वै विविधैर् भावैर् भविष्यथ शरीरिणाम् ॥
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो ऽब्रवीद् वचः ॥
अनुनीयमानो ऽपि भृशं देववाक्याद् धि तेन सः ॥
नैच्छद् वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत् ॥
स तच् छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ॥
भूमिं स्पृष्ट्वासृजद् धातून् पृथक् पृथग् अतीव हि ॥
आस्यात् सुगन्धि तेजश् च अस्थिभ्यो देवदारु च ॥
श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान् मरकतं तथा ॥
यकृत् कृष्णायसं तस्य त्रिभिर् एव बभुः प्रजाः ॥
नखास् तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम् ॥
शरीराद् विविधाश् चान्ये धातवो ऽस्याभवन् नृप ॥
एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः ॥
भृग्वङ्गिरादिभिर् भूयस् तपसोत्थापितस् तदा ॥
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी ॥
दृष्ट्वा ऋषीन् भयाच् चापि प्रविवेश महार्णवम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā ||
bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param ||
bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim ||
ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu ||
mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ ||
bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ ||
agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate ||
hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ ||
apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ ||
bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate ||
dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat ||
agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu ||
āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt ||
devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam ||
dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt ||
devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ ||
atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me ||
preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat ||
matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt ||
bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām ||
atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ ||
anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ ||
naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat ||
sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā ||
bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi ||
āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca ||
śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā ||
yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ ||
nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam ||
śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa ||
evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ ||
bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā ||
bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī ||
dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया ॥ भूपतिर् भुवभर्ता च जनयत् पावकं परम् ॥ भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ॥ आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु ॥ महतां चैव भूतानां सर्वेषाम् इह यः पतिः ॥ भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥ अग्निर् गृहपतिर् नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ॥ हुतं वहति यो हव्यम् अस्य लोकस्य पावकः ॥ अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः ॥ भूपतिर् भुवभर्ता च महतः पतिर् उच्यते ॥ दहन् मृतानि भूतानि तस्याग्निर् भरतो ऽभवत् ॥ अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु ॥ आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात् ॥ देवास् तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् ॥ दृष्ट्वा त्व् अग्निर् अथर्वाणं ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ देवानां वह हव्यं त्वम् अहं वीर सुदुर्बलः ॥ अथर्वन् गच्छ मध्वक्षं प्रियम् एतत् कुरुष्व मे ॥ प्रेष्य चाग्निर् अथर्वाणम् अन्यं देशं ततो ऽगमत् ॥ मत्स्यास् तस्य समाचख्युः क्रुद्धस् तान् अग्निर् अब्रवीत् ॥ भक्ष्या वै विविधैर् भावैर् भविष्यथ शरीरिणाम् ॥ अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो ऽब्रवीद् वचः ॥ अनुनीयमानो ऽपि भृशं देववाक्याद् धि तेन सः ॥ नैच्छद् वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत् ॥ स तच् छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ॥ भूमिं स्पृष्ट्वासृजद् धातून् पृथक् पृथग् अतीव हि ॥ आस्यात् सुगन्धि तेजश् च अस्थिभ्यो देवदारु च ॥ श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान् मरकतं तथा ॥ यकृत् कृष्णायसं तस्य त्रिभिर् एव बभुः प्रजाः ॥ नखास् तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम् ॥ शरीराद् विविधाश् चान्ये धातवो ऽस्याभवन् नृप ॥ एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः ॥ भृग्वङ्गिरादिभिर् भूयस् तपसोत्थापितस् तदा ॥ भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी ॥ दृष्ट्वा ऋषीन् भयाच् चापि प्रविवेश महार्णवम् ॥mārkaṇḍeya uvāca āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā || bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param || bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim || ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu || mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ || bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ || agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate || hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ || apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ || bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate || dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat || agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu || āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt || devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam || dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt || devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ || atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me || preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat || matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt || bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām || atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ || anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ || naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat || sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā || bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi || āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca || śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā || yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ || nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam || śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa || evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ || bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā || bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī || dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam ||Markandeya speaks of Mudita, the wife of Apa and beloved of Saha, and of the supreme Pavaka, Bhupati, and Bhuvabharta, lord of beings and the household fire (grihapati); Agni-Bharata, burning dead beings and linked to the Agnishtoma, out of fear before the approaching gods enters the ocean; the gods search for him but do not find him; seeing Atharvan, Agni asks him to carry the havya of the gods, then goes away himself, but the fish betray him; he curses them to become the food of various beings; unwilling to carry the whole havya, he abandons his body, enters the earth, and from his body arise metals and minerals; then, raised by the austerity (tapas) of Bhrigu, Angiras, and others, he blazes up again, but, seeing the rishis, out of fear enters the ocean.

अनुवाद

Markandeya told of Mudita, the wife of Apa and beloved of Saha, from whom was born the supreme Pavaka, Bhupati and Bhuvabharta, called the lord of all beings. Grihapati-Agni is constantly worshipped in sacrifices and carries the havya offered in this world. Agni-Bharata, who burns dead beings and is linked to the Agnishtoma, seeing the gods approaching him, entered the ocean out of fear. The gods searched for him in every direction but did not find him. Then Agni saw Atharvan and said: 'You carry the havya of the gods, hero; I am very weak. Do me this favor.' Having sent Atharvan, Agni went to another place, but the fish betrayed him. Enraged, he said to them: 'You shall become food for embodied beings in many ways.' Even when Atharvan pleaded with him at the gods' word, Agni did not wish to carry the whole havya and abandoned his body. Entering the earth, he brought forth various substances: from his mouth, fragrance and radiance; from his bones, devadaru wood; from his phlegm, crystal; from his bile, emerald; from his liver, black iron; from his nails, layers of cloud; from his veins, coral and other metals. Having left his body, he stood in supreme austerity, then was raised again by the austerity of Bhrigu, Angiras and others, blazed up fiercely, but, seeing the rishis, again out of fear entered the great ocean.

भाष्य

Here Agni hides and reveals himself, leaves his body, and becomes the wealth of the earth. Fire does not vanish -- it passes into minerals, wood, fragrance, and the possibility of sacrifice.

संस्करण

c24631ca57f9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN