महाभारत 3.212.17-30

देवनागरी

तस्मिन् नष्टे जगद् भीतम् अथर्वाणम् अथाश्रितम् ॥
अर्चयाम् आसुर् एवैनम् अथर्वाणं सुरर्षयः ॥
अथर्वा त्व् असृजल् लोकान् आत्मनालोक्य पावकम् ॥
मिषतां सर्वभूतानाम् उन्ममाथ महार्णवम् ॥
एवम् अग्निर् भगवता नष्टः पूर्वम् अथर्वणा ॥
आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥
एवं त्व् अजनयद् धिष्ण्यान् वेदोक्तान् विबुधान् बहून् ॥
विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस् तु तत्र वै ॥
सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती ॥
गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर् गण्डसाह्वया ॥
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस् तथा ॥
ताम्रावती वेत्रवती नद्यस् तिस्रो ऽथ कौशिकी ॥
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ॥
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत ॥
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा ॥
कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च ॥
एता नद्यस् तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ॥
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास् तावन्त एव च ॥
अत्रेश् चाप्य् अन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ॥
अत्रिः पुत्रान् स्रष्टुकामस् तान् एवात्मन्य् अधारयत् ॥
तस्य तद् ब्रह्मणः कायान् निर्हरन्ति हुताशनाः ॥
एवम् एते महात्मानः कीर्तितास् ते ऽग्नयो मया ॥
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस् तिमिरापहाः ॥
अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥
तादृशं विद्धि सर्वेषाम् एको ह्य् एष हुताशनः ॥
एक एवैष भगवान् विज्ञेयः प्रथमो ऽङ्गिराः ॥
बहुधा निःसृतः कायाज् ज्योतिष्टोमः क्रतुर् यथा ॥
इत्य् एष वंशः सुमहान् अग्नीनां कीर्तितो मया ॥
पावितो विविधैर् मन्त्रैर् हव्यं वहति देहिनाम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam ||
arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ ||
atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam ||
miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam ||
evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā ||
āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā ||
evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn ||
vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai ||
sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī ||
gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā ||
carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā ||
tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī ||
tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā ||
veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata ||
bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā ||
kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca ||
etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ ||
adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ ||
yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca ||
atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ ||
atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat ||
tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ ||
evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā ||
aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ ||
adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam ||
tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ ||
eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ ||
bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā ||
ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā ||
pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तस्मिन् नष्टे जगद् भीतम् अथर्वाणम् अथाश्रितम् ॥ अर्चयाम् आसुर् एवैनम् अथर्वाणं सुरर्षयः ॥ अथर्वा त्व् असृजल् लोकान् आत्मनालोक्य पावकम् ॥ मिषतां सर्वभूतानाम् उन्ममाथ महार्णवम् ॥ एवम् अग्निर् भगवता नष्टः पूर्वम् अथर्वणा ॥ आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥ एवं त्व् अजनयद् धिष्ण्यान् वेदोक्तान् विबुधान् बहून् ॥ विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस् तु तत्र वै ॥ सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती ॥ गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर् गण्डसाह्वया ॥ चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस् तथा ॥ ताम्रावती वेत्रवती नद्यस् तिस्रो ऽथ कौशिकी ॥ तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ॥ वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत ॥ भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा ॥ कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च ॥ एता नद्यस् तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥ अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ॥ यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास् तावन्त एव च ॥ अत्रेश् चाप्य् अन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ॥ अत्रिः पुत्रान् स्रष्टुकामस् तान् एवात्मन्य् अधारयत् ॥ तस्य तद् ब्रह्मणः कायान् निर्हरन्ति हुताशनाः ॥ एवम् एते महात्मानः कीर्तितास् ते ऽग्नयो मया ॥ अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस् तिमिरापहाः ॥ अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥ तादृशं विद्धि सर्वेषाम् एको ह्य् एष हुताशनः ॥ एक एवैष भगवान् विज्ञेयः प्रथमो ऽङ्गिराः ॥ बहुधा निःसृतः कायाज् ज्योतिष्टोमः क्रतुर् यथा ॥ इत्य् एष वंशः सुमहान् अग्नीनां कीर्तितो मया ॥ पावितो विविधैर् मन्त्रैर् हव्यं वहति देहिनाम् ॥tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam || arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ || atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam || miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam || evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā || āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā || evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn || vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai || sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī || gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā || carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā || tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī || tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā || veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata || bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā || kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca || etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ || adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ || yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca || atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ || atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat || tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ || evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā || aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ || adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam || tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ || eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ || bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā || ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā || pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām ||When Agni vanished, the world grew afraid and turned to Atharvan; the sura-rishis honor him, and Atharvan, upon seeing Agni, creates the worlds and churns the ocean; thus the previously lost Agni was summoned by Atharvan and always carries the havya of beings; wandering, he begot many Vedic dhishnyas, whose mothers are named as the sacred rivers; further it speaks of Adbhuta, Viduratha, the Somas, the descendants of Atri, and fires born from Brahma's body; all these bright, immeasurable, darkness-dispelling fires are essentially one Hutashana, who came forth from the body in many ways, like the Jyotishtoma rite; so great is the lineage of fires, purified by mantras and carrying the havya of embodied beings.

अनुवाद

When Agni vanished, the world grew afraid and turned to Atharvan. The gods and rishis honored him. Atharvan, upon seeing Pavaka, created the worlds and, before the eyes of all beings, churned the great ocean. Thus Agni, once lost, was summoned by the blessed Atharvan and has ever since carried the havya of all beings. Wandering through various lands, he begot many Vedic dhishnyas. Their mothers are named as the sacred rivers: Devika, Sarasvati, Ganga, Shatakumbha, Sarayu, Ganda, Charmanvati, Mahi, Medhya, Tamravati, Vetravati, Kaushiki, Tamasa, Narmada, Godavari, Venna, Praveni, Bhima, Bharati, Kaveri, Krishna, Shona, and others. Adbhuta had a beloved wife, whose son was Viduratha. As many as the Pavakas that are named, so many are the Somas. In the line of Atri were born the mind-born beings of Brahma; Atri, wishing to create sons, held them within himself, and the fires brought them forth from Brahma's body. Thus I have told you of the great fires, immeasurable, glorious, dispellers of darkness. Know that the greatness of Adbhuta, as it is celebrated in the Vedas, belongs to them all: this Hutashana is one. This one blessed being, the first Angiras, is to be known; he came forth from the body in many forms, like the Jyotishtoma rite. Thus I have declared the great lineage of fires, purified by various mantras and carrying the havya of embodied beings.

भाष्य

After the many names, Markandeya returns to unity: Agni is one, though ritual and world know him in many manifestations. Multiplicity does not cancel the source.

संस्करण

dda8f36a84eb · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN