महाभारत 3.213.1-10

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
अग्नीनां विविधो वंशः कीर्तितस् ते मयानघ ॥
शृणु जन्म तु कौरव्य कार्त्तिकेयस्य धीमतः ॥
अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्य् अमितौजसम् ॥
जातं सप्तर्षिभार्याभिर् ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम् ॥
देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥
तत्राजयन् सदा देवान् दानवा घोररूपिणः ॥
वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस् तैः पुरंदरः ॥
स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्ताम् आप भृशं तदा ॥
देवसेनां दानवैर् यो भग्नां दृष्ट्वा महाबलः ॥
पालयेद् वीर्यम् आश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया ॥
स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्न् अर्थम् इमं भृशम् ॥
शुश्रावार्तस्वरं घोरम् अथ मुक्तं स्त्रिया तदा ॥
अभिधावतु मा कश् चित् पुरुषस् त्रातु चैव ह ॥
पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिर् अस्तु मे ॥
पुरंदरस् तु ताम् आह मा भैर् नास्ति भयं तव ॥
एवम् उक्त्वा ततो ऽपश्यत् केशिनं स्थितम् अग्रतः ॥
किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तम् इवाचलम् ॥
हस्ते गृहीत्वा तां कन्याम् अथैनं वासवो ऽब्रवीत् ॥
अनार्यकर्मन् कस्मात् त्वम् इमां कन्यां जिहीर्षसि ॥
वज्रिणं मां विजानीहि विरमास्याः प्रबाधनात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
agnīnāṃ vividho vaṃśaḥ kīrtitas te mayānagha ||
śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ ||
adbhutasyādbhutaṃ putraṃ pravakṣyāmy amitaujasam ||
jātaṃ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṃ kīrtivardhanam ||
devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam ||
tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ ||
vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśas taiḥ puraṃdaraḥ ||
svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhṛśaṃ tadā ||
devasenāṃ dānavair yo bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ ||
pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā ||
sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhyāyann artham imaṃ bhṛśam ||
śuśrāvārtasvaraṃ ghoram atha muktaṃ striyā tadā ||
abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha ||
patiṃ ca me pradiśatu svayaṃ vā patir astu me ||
puraṃdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṃ tava ||
evam uktvā tato 'paśyat keśinaṃ sthitam agrataḥ ||
kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantam ivācalam ||
haste gṛhītvā tāṃ kanyām athainaṃ vāsavo 'bravīt ||
anāryakarman kasmāt tvam imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi ||
vajriṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच अग्नीनां विविधो वंशः कीर्तितस् ते मयानघ ॥ शृणु जन्म तु कौरव्य कार्त्तिकेयस्य धीमतः ॥ अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्य् अमितौजसम् ॥ जातं सप्तर्षिभार्याभिर् ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम् ॥ देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥ तत्राजयन् सदा देवान् दानवा घोररूपिणः ॥ वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस् तैः पुरंदरः ॥ स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्ताम् आप भृशं तदा ॥ देवसेनां दानवैर् यो भग्नां दृष्ट्वा महाबलः ॥ पालयेद् वीर्यम् आश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया ॥ स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्न् अर्थम् इमं भृशम् ॥ शुश्रावार्तस्वरं घोरम् अथ मुक्तं स्त्रिया तदा ॥ अभिधावतु मा कश् चित् पुरुषस् त्रातु चैव ह ॥ पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिर् अस्तु मे ॥ पुरंदरस् तु ताम् आह मा भैर् नास्ति भयं तव ॥ एवम् उक्त्वा ततो ऽपश्यत् केशिनं स्थितम् अग्रतः ॥ किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तम् इवाचलम् ॥ हस्ते गृहीत्वा तां कन्याम् अथैनं वासवो ऽब्रवीत् ॥ अनार्यकर्मन् कस्मात् त्वम् इमां कन्यां जिहीर्षसि ॥ वज्रिणं मां विजानीहि विरमास्याः प्रबाधनात् ॥mārkaṇḍeya uvāca agnīnāṃ vividho vaṃśaḥ kīrtitas te mayānagha || śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ || adbhutasyādbhutaṃ putraṃ pravakṣyāmy amitaujasam || jātaṃ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṃ kīrtivardhanam || devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam || tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ || vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśas taiḥ puraṃdaraḥ || svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhṛśaṃ tadā || devasenāṃ dānavair yo bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ || pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā || sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhyāyann artham imaṃ bhṛśam || śuśrāvārtasvaraṃ ghoram atha muktaṃ striyā tadā || abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha || patiṃ ca me pradiśatu svayaṃ vā patir astu me || puraṃdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṃ tava || evam uktvā tato 'paśyat keśinaṃ sthitam agrataḥ || kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantam ivācalam || haste gṛhītvā tāṃ kanyām athainaṃ vāsavo 'bravīt || anāryakarman kasmāt tvam imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi || vajriṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt ||After the lineage of fires, Markandeya begins the account of the birth of Karttikeya, the wondrous son of Adbhuta, born through the wives of the seven sages; when in ancient times, in the battle of gods and asuras, the danavas often defeated the gods, Indra sought a leader for the heavenly army; on Mount Manasa he heard the cry of a woman pleading for a protector and a husband, saw Keshin, crowned and mace in hand, holding the girl, and commanded him to release her.

अनुवाद

Markandeya said: "I have told you of the varied lineage of fires; now hear of the birth of the wise Karttikeya. I will tell of the wondrous son of Adbhuta, of measureless might, born through the wives of the seven sages, a blessing to brahmins and one who increases their fame. In ancient times the gods and asuras fought one another, and the terrible danavas repeatedly defeated the gods. Seeing the army of the gods struck down again and again, Purandara fell into deep thought over a leader for his forces. He came to Mount Manasa, pondering this, and heard the terrible cry of a woman: 'Let someone come and protect me; let him show me a husband, or let him himself become my husband!' Indra told her not to fear, and saw before him Keshin, like a mountain, crowned, mace in hand, holding the girl. Vasava said to him: 'Ignoble one, why do you wish to carry off this girl? Know that before you stands I, the wielder of the vajra; release her.'"

भाष्य

The birth of Skanda begins with the need of Devasena and the gods. The world seeks a protector who will become not merely a private hero, but the commander of dharma.

संस्करण

49c17db60714 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN