महाभारत 3.213.38-52

देवनागरी

भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे ॥
पिपासवो ययुर् देवाः शतक्रतुपुरोगमाः ॥
इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने ॥
जुहुवुस् ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम् ॥
समाहूतो हुतवहः सो ऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् ॥
विनिःसृत्याययौ वह्निर् वाग्यतो विधिवत् प्रभुः ॥
आगम्याहवनीयं वै तैर् द्विजैर् मन्त्रतो हुतम् ॥
स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः ॥
ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ॥
निष्क्रामंश् चाप्य् अपश्यत् स पत्नीस् तेषां महात्मनाम् ॥
स्वेष्व् आश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश् च यथासुखम् ॥
रुक्मवेदिनिभास् तास् तु चन्द्रलेखा इवामलाः ॥
हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास् तारा इवाद्भुताः ॥
स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः ॥
पत्नीर् दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ॥
स भूयश् चिन्तयाम् आस न न्याय्यं क्षुभितो ऽस्मि यत् ॥
साध्वीः पत्नीर् द्विजेन्द्राणाम् अकामाः कामयाम्य् अहम् ॥
नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्य् अनिमित्ततः ॥
गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात् पश्याम्य् अभीक्ष्णशः ॥
संस्पृशन्न् इव सर्वास् ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः ॥
पश्यमानश् च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ॥
निरुष्य तत्र सुचिरम् एवं वह्निर् वशं गतः ॥
मनस् तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ॥
कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः ॥
अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणाम् अग्निर् वनम् उपागतः ॥
स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत् तदा ॥
सा तस्य छिद्रम् अन्वैच्छच् चिरात् प्रभृति भामिनी ॥
अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यद् अनिन्दिता ॥
सा तं ज्ञात्वा यथावत् तु वह्निं वनम् उपागतम् ॥
तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयाम् आस भामिनी ॥
अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम् ॥
कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम् ॥
एवं कृते प्रीतिर् अस्य कामावाप्तिश् च मे भवेत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare ||
pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ ||
iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane ||
juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām ||
samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt ||
viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ ||
āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam ||
sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ ||
ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām ||
niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām ||
sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham ||
rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ ||
hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ ||
sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ ||
patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau ||
sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat ||
sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham ||
naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ ||
gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ ||
saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ ||
paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ ||
niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ ||
manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ ||
kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ ||
alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ ||
svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā ||
sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī ||
apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā ||
sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam ||
tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī ||
ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam ||
kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam ||
evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे ॥ पिपासवो ययुर् देवाः शतक्रतुपुरोगमाः ॥ इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने ॥ जुहुवुस् ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम् ॥ समाहूतो हुतवहः सो ऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् ॥ विनिःसृत्याययौ वह्निर् वाग्यतो विधिवत् प्रभुः ॥ आगम्याहवनीयं वै तैर् द्विजैर् मन्त्रतो हुतम् ॥ स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः ॥ ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ॥ निष्क्रामंश् चाप्य् अपश्यत् स पत्नीस् तेषां महात्मनाम् ॥ स्वेष्व् आश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश् च यथासुखम् ॥ रुक्मवेदिनिभास् तास् तु चन्द्रलेखा इवामलाः ॥ हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास् तारा इवाद्भुताः ॥ स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः ॥ पत्नीर् दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ॥ स भूयश् चिन्तयाम् आस न न्याय्यं क्षुभितो ऽस्मि यत् ॥ साध्वीः पत्नीर् द्विजेन्द्राणाम् अकामाः कामयाम्य् अहम् ॥ नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्य् अनिमित्ततः ॥ गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात् पश्याम्य् अभीक्ष्णशः ॥ संस्पृशन्न् इव सर्वास् ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः ॥ पश्यमानश् च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ॥ निरुष्य तत्र सुचिरम् एवं वह्निर् वशं गतः ॥ मनस् तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ॥ कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः ॥ अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणाम् अग्निर् वनम् उपागतः ॥ स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत् तदा ॥ सा तस्य छिद्रम् अन्वैच्छच् चिरात् प्रभृति भामिनी ॥ अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यद् अनिन्दिता ॥ सा तं ज्ञात्वा यथावत् तु वह्निं वनम् उपागतम् ॥ तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयाम् आस भामिनी ॥ अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम् ॥ कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम् ॥ एवं कृते प्रीतिर् अस्य कामावाप्तिश् च मे भवेत् ॥bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare || pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ || iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane || juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām || samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt || viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ || āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam || sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ || ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām || niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām || sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham || rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ || hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ || sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ || patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau || sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat || sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham || naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ || gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ || saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ || paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ || niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ || manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ || kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ || alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ || svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā || sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī || apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā || sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam || tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī || ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam || kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam || evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet ||The gods, led by Indra, go to drink the soma obtained by the sages' tapas; after performing the ishti correctly upon a brightly kindled fire, the sages offer havya to all the gods; the summoned Agni comes forth from the solar disc, arrives at the ahavaniya, and receives the havya; as he departs, he sees the wives of the great sages sitting and bathing in their ashramas, beautiful as golden altars and crescents of the moon; his senses are troubled, he desires them, but recognizes this to be wrong; resolving not to look upon or touch them without cause, he enters the garhapatya fire so as to gaze upon them through its tongues of flame; having remained thus for a long while without obtaining the wives of the brahmins, he, scorched by desire, resolves to abandon his body and departs into the forest; Svaha, daughter of Daksha, who had long loved Agni, learns of his state and resolves to assume the forms of the seven sages' wives, so as to satisfy him and win his love for herself.

अनुवाद

The gods, led by Shatakratu, came to drink the soma obtained by the sages' tapas. The sages, having performed the ishti according to rule upon a well-kindled fire, offered havya for all the celestials. Summoned, Hutavaha, the Wondrous One, came forth from the solar disc, arrived at the ahavaniya, whither the brahmins had brought him with mantras, and received the manifold havya, to convey it to the gods. As he departed, he saw the wives of the great sages sitting and bathing in their ashramas at their ease. They shone like golden altars, were pure as crescents of the moon, like tongues of flame and like stars, wondrous to behold. Seeing the wives of the twice-born lords, Agni's senses were troubled and he fell under the sway of desire. Then he reflected: "It is not right that I am troubled. I desire the virtuous wives of brahmins, who do not desire me. I cannot look upon them or touch them without cause; I will enter the garhapatya fire and gaze upon them continually from there." Abiding in the garhapatya, he seemed to touch them all with his golden tongues of flame and rejoiced, but remaining long under the sway of desire and not obtaining the wives of the brahmins, he resolved to abandon his body and went off into the forest. Svaha, daughter of Daksha, who had loved Agni since long ago, learned that he had gone into the forest, consumed by desire, and thought: "Taking on the forms of the seven sages' wives, I will unite with Pavaka, enchanted by their appearance. Thus he will be satisfied, and I will attain what I desire."

भाष्य

Agni recognizes the wrongness of his desire and does not violate the sages' wives. Svaha, in turn, becomes the mediator through whom disordered passion will be turned into the birth of the gods' protector.

संस्करण

d7af49b2fc93 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN