महाभारत 3.214.1-15

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
शिवा भार्या त्व् अङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता ॥
तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वा देवी जनाधिप ॥
जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना ॥
माम् अग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुम् अर्हसि ॥
करिष्यसि न चेद् एवं मृतां माम् उपधारय ॥
अहम् अङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन ॥
सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम् ॥
अग्निर् उवाच
कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तम् इतराः कथम् ॥
यास् त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः ॥
शिवोवाच
अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस् तु वयं तव ॥
त्वच्चित्तम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा प्रेषितास्मि तवान्तिकम् ॥
मैथुनायेह संप्राप्ता कामं प्राप्तं द्रुतं चर ॥
मातरो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽग्निर् उपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ॥
प्रीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ॥
अचिन्तयन् ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ॥
ते ब्राह्मणीनाम् अनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके ॥
तस्माद् एतद् रक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्य् अहम् ॥
वनान् निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ॥
सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ॥
अपश्यत् पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ॥
दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर् गुप्तं भोगिभिर् अद्भुतैः ॥
रक्षोभिश् च पिशाचैश् च रौद्रैर् भूतगणैस् तथा ॥
राक्षसीभिश् च संपूर्णम् अनेकैश् च मृगद्विजैः ॥
सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ॥
प्राक्षिपत् काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता सती ॥
शिष्टानाम् अपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥
पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयाम् आस पावकम् ॥
दिव्यरूपम् अरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ॥
तस्यास् तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ॥
षट्कृत्वस् तत् तु निक्षिप्तम् अग्ने रेतः कुरूत्तम ॥
तस्मिन् कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā ||
tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa ||
jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā ||
mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi ||
kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya ||
aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana ||
sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam ||
agnir uvāca
kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham ||
yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ ||
śivovāca
asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava ||
tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam ||
maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara ||
mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana ||
mārkaṇḍeya uvāca
tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ ||
prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā ||
acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane ||
te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake ||
tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham ||
vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati ||
suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt ||
apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam ||
dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ ||
rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā ||
rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ ||
sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam ||
prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī ||
śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām ||
patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam ||
divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā ||
tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca ||
ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama ||
tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच शिवा भार्या त्व् अङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता ॥ तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वा देवी जनाधिप ॥ जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना ॥ माम् अग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुम् अर्हसि ॥ करिष्यसि न चेद् एवं मृतां माम् उपधारय ॥ अहम् अङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन ॥ सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम् ॥ अग्निर् उवाच कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तम् इतराः कथम् ॥ यास् त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः ॥ शिवोवाच अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस् तु वयं तव ॥ त्वच्चित्तम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा प्रेषितास्मि तवान्तिकम् ॥ मैथुनायेह संप्राप्ता कामं प्राप्तं द्रुतं चर ॥ मातरो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन ॥ मार्कण्डेय उवाच ततो ऽग्निर् उपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ॥ प्रीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ॥ अचिन्तयन् ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ॥ ते ब्राह्मणीनाम् अनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके ॥ तस्माद् एतद् रक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्य् अहम् ॥ वनान् निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ॥ सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ॥ अपश्यत् पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ॥ दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर् गुप्तं भोगिभिर् अद्भुतैः ॥ रक्षोभिश् च पिशाचैश् च रौद्रैर् भूतगणैस् तथा ॥ राक्षसीभिश् च संपूर्णम् अनेकैश् च मृगद्विजैः ॥ सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ॥ प्राक्षिपत् काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता सती ॥ शिष्टानाम् अपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥ पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयाम् आस पावकम् ॥ दिव्यरूपम् अरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ॥ तस्यास् तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ॥ षट्कृत्वस् तत् तु निक्षिप्तम् अग्ने रेतः कुरूत्तम ॥ तस्मिन् कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ॥mārkaṇḍeya uvāca śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā || tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa || jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā || mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi || kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya || aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana || sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam || agnir uvāca kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham || yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ || śivovāca asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava || tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam || maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara || mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana || mārkaṇḍeya uvāca tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ || prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā || acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane || te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake || tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham || vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati || suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt || apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam || dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ || rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā || rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ || sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam || prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī || śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām || patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam || divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā || tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca || ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama || tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā ||Svāhā first assumes the form of Śivā, wife of Angiras, and comes to Agni, saying that she is tormented by desire and has come on behalf of her friends; Agni asks how they learned of his desire, and she answers that they have always loved him but feared him, and understood his heart by its signs; Agni unites with her, and Svāhā takes his seed in her hand, thinking that if she is seen in this form, the wives of the brahmins will be falsely accused, so she takes the form of a suparṇī and leaves the forest; she sees the White Mountain, guarded by terrible serpents, rākṣasas, piśācas and bhūtas, and casts the seed into a golden vessel; then she takes on the forms of the other sages' wives, but cannot assume the form of Arundhatī because of her austerity and service to her husband; six times Svāhā places Agni's seed into the vessel.

अनुवाद

Svāhā first took the form of Śivā, wife of Angiras, a woman endowed with good character, beauty and virtues, and came to Pāvaka. She said: "Agni, I am consumed by desire; you must accept me. If you do not do this, consider me dead. I am Śivā, wife of Angiras; I have come with my friends, having deliberated and decided." Agni asked: "How did you learn that I suffer from desire, and how did the other wives of the seven sages learn of it?" She answered: "You are always dear to us, but we fear you. Having understood your heart by its signs, they sent me to you. Fulfill your desire quickly, and I will go: the mothers await me." Agni joyfully united with her, and the goddess, satisfied, took his seed in her hand. She thought: "If this form of mine is seen in the forest, people will falsely accuse the wives of the brahmins before Pāvaka. Therefore, to conceal this, I will become a garuḍī, and it will be easy for me to leave the forest." Having become a suparṇī, she left the great forest and saw the White Mountain, covered with thickets of reeds, guarded by seven-headed serpents, rākṣasas, piśācas and fierce bhūtas. Swiftly climbing the inaccessible slope, she cast the seed into a golden vessel. Then she took on the forms of the other wives of the seven great sages as well, but she could not assume the divine form of Arundhatī, because of the power of her austerity and her service to her husband. Six times, on the pratipad, the desiring Svāhā placed Agni's seed into that vessel.

भाष्य

Arundhatī remains beyond imitation: fidelity and austerity forge a purity that māyā cannot reproduce.

संस्करण

50e8ba54212f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN