महाभारत 3.214.16-29

देवनागरी

तत् स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत् सुतम् ॥
ऋषिभिः पूजितं स्कन्नम् अनयत् स्कन्दतां ततः ॥
षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः ॥
एकग्रीवस् त्व् एककायः कुमारः समपद्यत ॥
द्वितीयायाम् अभिव्यक्तस् तृतीयायां शिशुर् बभौ ॥
अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश् चतुर्थ्याम् अभवद् गुहः ॥
लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ॥
लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः ॥
गृहीतं तु धनुस् तेन विपुलं लोमहर्षणम् ॥
न्यस्तं यत् त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ॥
तद् गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस् तदा ॥
संमोहयन्न् इवेमान् स त्रींल् लोकान् सचराचरान् ॥
तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिस्वनम् ॥
उत्पेततुर् महानागौ चित्रश् चैरावतश् च ह ॥
ताव् आपतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युतिः ॥
द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ॥
अपरेणाग्निदायादस् ताम्रचूडं भुजेन सः ॥
महाकायम् उपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ॥
गृहीत्वा व्यनदद् भीमं चिक्रीड च महाबलः ॥
द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान् गृहीत्वा शङ्खम् उत्तमम् ॥
प्राध्मापयत भूतानां त्रासनं बलिनाम् अपि ॥
द्वाभ्यां भुजाभ्याम् आकाशं बहुशो निजघान सः ॥
क्रीडन् भाति महासेनस् त्रींल् लोकान् वदनैः पिबन् ॥
पर्वताग्रे ऽप्रमेयात्मा रश्मिमान् उदये यथा ॥
स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णो ऽद्भुतविक्रमः ॥
व्यलोकयद् अमेयात्मा मुखैर् नानाविधैर् दिशः ॥
स पश्यन् विविधान् भावांश् चकार निनदं पुनः ॥
तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन् बहुधा जनाः ॥
भीताश् चोद्विग्नमनसस् तम् एव शरणं ययुः ॥
ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास् तदा जनाः ॥
तान् अप्य् आहुः पारिषदान् ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam ||
ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ ||
ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ ||
ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata ||
dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau ||
aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ ||
lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā ||
lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ ||
gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam ||
nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam ||
tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā ||
saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān ||
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam ||
utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha ||
tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ ||
dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā ||
apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ ||
mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam ||
gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ ||
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam ||
prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api ||
dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ ||
krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban ||
parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā ||
sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ ||
vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ ||
sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ ||
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ ||
bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ ||
ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ ||
tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तत् स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत् सुतम् ॥ ऋषिभिः पूजितं स्कन्नम् अनयत् स्कन्दतां ततः ॥ षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः ॥ एकग्रीवस् त्व् एककायः कुमारः समपद्यत ॥ द्वितीयायाम् अभिव्यक्तस् तृतीयायां शिशुर् बभौ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश् चतुर्थ्याम् अभवद् गुहः ॥ लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ॥ लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः ॥ गृहीतं तु धनुस् तेन विपुलं लोमहर्षणम् ॥ न्यस्तं यत् त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ॥ तद् गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस् तदा ॥ संमोहयन्न् इवेमान् स त्रींल् लोकान् सचराचरान् ॥ तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिस्वनम् ॥ उत्पेततुर् महानागौ चित्रश् चैरावतश् च ह ॥ ताव् आपतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युतिः ॥ द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ॥ अपरेणाग्निदायादस् ताम्रचूडं भुजेन सः ॥ महाकायम् उपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ॥ गृहीत्वा व्यनदद् भीमं चिक्रीड च महाबलः ॥ द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान् गृहीत्वा शङ्खम् उत्तमम् ॥ प्राध्मापयत भूतानां त्रासनं बलिनाम् अपि ॥ द्वाभ्यां भुजाभ्याम् आकाशं बहुशो निजघान सः ॥ क्रीडन् भाति महासेनस् त्रींल् लोकान् वदनैः पिबन् ॥ पर्वताग्रे ऽप्रमेयात्मा रश्मिमान् उदये यथा ॥ स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णो ऽद्भुतविक्रमः ॥ व्यलोकयद् अमेयात्मा मुखैर् नानाविधैर् दिशः ॥ स पश्यन् विविधान् भावांश् चकार निनदं पुनः ॥ तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन् बहुधा जनाः ॥ भीताश् चोद्विग्नमनसस् तम् एव शरणं ययुः ॥ ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास् तदा जनाः ॥ तान् अप्य् आहुः पारिषदान् ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ॥tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam || ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ || ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ || ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata || dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau || aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ || lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā || lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ || gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam || nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam || tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā || saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān || tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam || utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha || tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ || dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā || apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ || mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam || gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ || dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam || prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api || dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ || krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban || parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā || sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ || vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ || sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ || tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ || bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ || ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ || tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān ||The gathered seed produced a son honored by the sages, who received the name Skanda; he became six-headed, with twelve ears, eyes and arms, one neck and one body; on the second day he became manifest, on the third he shone like an infant, on the fourth he became Guha; wrapped in a red cloud and lightning, he shone like the sun, took up the bow of Tripura's slayer, and let out a roar that shook the three worlds; at his sound Citra and Airāvata rose up, he seized them with his hands, took up the śakti, the cock Tāmracūḍa, a conch, struck the sky with his hands and played as though drinking the three worlds with his faces; seated on the mountain peak, he surveyed the directions with his many faces and roared again, so that people in fear took refuge in him and became his pārṣadas.

अनुवाद

The radiance gathered there brought forth a son honored by the sages; and because it had been shed, he came to be led to the name Skanda. The Kumāra became six-headed, with twelve ears, twelve eyes and arms, but with a single neck and a single body. On the second day he became manifest, on the third he shone like an infant, on the fourth he became Guha. Wrapped in a great red cloud together with lightning, he shone within it like the rising sun. He took up a vast, terrifying bow, which had once been laid down by Tripura's slayer for the destruction of the enemies of the gods, and having taken it, he let out a mighty roar, as though throwing the three worlds into confusion. Hearing that sound, like the thunder of great clouds, two great serpents, Citra and Airāvata, sprang up. Seeing them approach, Skanda, shining like the young sun, seized them with two hands, took up the śakti with another hand, and with yet another arm seized Tāmracūḍa the cock, mighty of body and strong, foremost among the powerful; then he took up the finest conch and blew it, terrifying even the mighty. With two arms he struck the sky again and again. Thus Mahāsena, at play, shone as though drinking the three worlds with his faces. Seated on the mountain peak, he surveyed the directions with his many faces and roared once more. The people, frightened and troubled in mind, took refuge in him alone; the brahmins call these people of various colors his mighty attendants (pārṣadas).

भाष्य

The infant Skanda appears at once as a cosmic warrior. His play is not childish weakness but a display of power before which beings seek refuge.

संस्करण

1f60f640f81f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN