महाभारत 3.213.25-37

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
इन्द्रस् तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितो ऽचिन्तयद् भृशम् ॥
अस्या देव्याः पतिर् नास्ति यादृशं संप्रभाषते ॥
अथापश्यत् स उदये भास्करं भास्करद्युतिः ॥
सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम् ॥
अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रम् एव च ॥
देवासुरं च संग्रामं सो ऽपश्यद् उदये गिरौ ॥
लोहितैश् च घनैर् युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः ॥
अपश्यल् लोहितोदं च भगवान् वरुणालयम् ॥
भृगुभिश् चाङ्गिरोभिश् च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः ॥
हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ॥
पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यम् उपस्थितम् ॥
तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम् ॥
समालोक्यैकताम् एव शशिनो भास्करस्य च ॥
समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत् ॥
एष रौद्रश् च संघातो महान् युक्तश् च तेजसा ॥
सोमस्य वह्निसूर्याभ्याम् अद्भुतो ऽयं समागमः ॥
जनयेद् यं सुतं सोमः सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥
अग्निश् चैतैर् गुणैर् युक्तः सर्वैर् अग्निश् च देवता ॥
एष चेज् जनयेद् गर्भं सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥
एवं संचिन्त्य भगवान् ब्रह्मलोकं तदा गतः ॥
गृहीत्वा देवसेनां ताम् अवन्दत् स पितामहम् ॥
उवाच चास्या देव्यास् त्वं साधु शूरं पतिं दिश ॥
ब्रह्मोवाच
यथैतच् चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन ॥
तथा स भविता गर्भो बलवान् उरुविक्रमः ॥
स भविष्यति सेनानीस् त्वया सह शतक्रतो ॥
अस्या देव्याः पतिश् चैव स भविष्यति वीर्यवान् ॥
मार्कण्डेय उवाच
एतच् छ्रुत्वा नमस् तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया ॥
तत्राभ्यगच्छद् देवेन्द्रो यत्र देवर्षयो ऽभवन् ॥
वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam ||
asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate ||
athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ ||
somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram ||
amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca ||
devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau ||
lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ ||
apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam ||
bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram ||
parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam ||
tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam ||
samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca ||
samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat ||
eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā ||
somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ ||
janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet ||
agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā ||
eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet ||
evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ ||
gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham ||
uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa ||
brahmovāca
yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana ||
tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ ||
sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato ||
asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān ||
mārkaṇḍeya uvāca
etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā ||
tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan ||
vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच इन्द्रस् तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितो ऽचिन्तयद् भृशम् ॥ अस्या देव्याः पतिर् नास्ति यादृशं संप्रभाषते ॥ अथापश्यत् स उदये भास्करं भास्करद्युतिः ॥ सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम् ॥ अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रम् एव च ॥ देवासुरं च संग्रामं सो ऽपश्यद् उदये गिरौ ॥ लोहितैश् च घनैर् युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः ॥ अपश्यल् लोहितोदं च भगवान् वरुणालयम् ॥ भृगुभिश् चाङ्गिरोभिश् च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः ॥ हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ॥ पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यम् उपस्थितम् ॥ तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम् ॥ समालोक्यैकताम् एव शशिनो भास्करस्य च ॥ समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत् ॥ एष रौद्रश् च संघातो महान् युक्तश् च तेजसा ॥ सोमस्य वह्निसूर्याभ्याम् अद्भुतो ऽयं समागमः ॥ जनयेद् यं सुतं सोमः सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥ अग्निश् चैतैर् गुणैर् युक्तः सर्वैर् अग्निश् च देवता ॥ एष चेज् जनयेद् गर्भं सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥ एवं संचिन्त्य भगवान् ब्रह्मलोकं तदा गतः ॥ गृहीत्वा देवसेनां ताम् अवन्दत् स पितामहम् ॥ उवाच चास्या देव्यास् त्वं साधु शूरं पतिं दिश ॥ ब्रह्मोवाच यथैतच् चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन ॥ तथा स भविता गर्भो बलवान् उरुविक्रमः ॥ स भविष्यति सेनानीस् त्वया सह शतक्रतो ॥ अस्या देव्याः पतिश् चैव स भविष्यति वीर्यवान् ॥ मार्कण्डेय उवाच एतच् छ्रुत्वा नमस् तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया ॥ तत्राभ्यगच्छद् देवेन्द्रो यत्र देवर्षयो ऽभवन् ॥ वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः ॥mārkaṇḍeya uvāca indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam || asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate || athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ || somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram || amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca || devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau || lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ || apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam || bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ || havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram || parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam || tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam || samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca || samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat || eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā || somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ || janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet || agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā || eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet || evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ || gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham || uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa || brahmovāca yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana || tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ || sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato || asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān || mārkaṇḍeya uvāca etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā || tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan || vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ ||Indra, hearing Devasena, grieves at not finding a suitable husband; at dawn he sees the sun, the moon entering the sun, the dreadful moment of the new moon, the battle of gods and asuras, red clouds, the red water of the ocean, the havya offered by Bhrigu and Angiras entering the sun through the fire; seeing the union of moon, fire and sun, Indra thinks that a son born of Soma or Agni at such a conjunction will become the husband of Devasena; he goes with her to Brahma, and Brahma confirms that the mighty embryo will be the gods' commander and her husband; Indra and the girl bow and go to the sages.

अनुवाद

Hearing her words, Indra grew sorrowful: "For this goddess there is no husband matching her words." At dawn he saw the shining sun and the moon entering the sun, the dreadful moment of the new moon, and the battle of gods and asuras on the mountain of sunrise. He saw the eastern twilight with red clouds and the red water of the ocean. The havya, offered by Bhrigu and Angiras with various mantras, was entering the sun together with the fire. Indra beheld the twenty-fourth parva, beheld the union of moon and sun, the dread conjunction of Soma with fire and sun, and thought: "This great fiery union is wondrous. The son whom Soma will beget could become the husband of this goddess. And Agni, joined with all these qualities, if he begets an embryo, will become the source of her husband." Thinking thus, the blessed one went to the world of Brahma, took Devasena with him, bowed to Pitamaha, and said: "Appoint this goddess a good and valiant husband." Brahma answered: "As you have conceived it, slayer of danavas, so it shall be. This mighty, far-striding embryo will become your commander, Shatakratu, and will be the valiant husband of this goddess." Hearing this, Indra and the girl bowed to Brahma and set out for the place where the great divine sages were, headed by Vasishtha."

भाष्य

The birth of Skanda is foretold by the conjunction of the heavenly lights and the sacrificial fire. His power is no accident: it gathers together Soma, Surya, Agni, and the will of Brahma.

संस्करण

063df73807f8 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN