महाभारत 3.213.11-24

देवनागरी

केश्य् उवाच
विसृजस्व त्वम् एवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया ॥
क्षमं ते जीवतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै ॥
ताम् आपतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः ॥
अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत् ॥
तद् आपतन्तं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः ॥
बिभेद राजन् वज्रेण भुवि तन् निपपात ह ॥
पतता तु तदा केशी तेन शृङ्गेण ताडितः ॥
हित्वा कन्यां महाभागां प्राद्रवद् भृशपीडितः ॥
अपयाते ऽसुरे तस्मिंस् तां कन्यां वासवो ऽब्रवीत् ॥
कासि कस्यासि किं चेह कुरुषे त्वं शुभानने ॥
कन्योवाच
अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता ॥
भगिनी दैत्यसेना मे सा पूर्वं केशिना हृता ॥
सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम् ॥
आगच्छावेह रत्यर्थम् अनुज्ञाप्य प्रजापतिम् ॥
नित्यं चावां प्रार्थयते हर्तुं केशी महासुरः ॥
इच्छत्य् एनं दैत्यसेना न त्व् अहं पाकशासन ॥
सा हृता तेन भगवन् मुक्ताहं त्वद्बलेन तु ॥
त्वया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिम् इच्छामि दुर्जयम् ॥
इन्द्र उवाच
मम मातृष्वसेया त्वं माता दाक्षायणी मम ॥
आख्यातं त्व् अहम् इच्छामि स्वयम् आत्मबलं त्वया ॥
कन्योवाच
अबलाहं महाबाहो पतिस् तु बलवान् मम ॥
वरदानात् पितुर् भावी सुरासुरनमस्कृतः ॥
इन्द्र उवाच
कीदृशं वै बलं देवि पत्युस् तव भविष्यति ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तव वाक्यम् अनिन्दिते ॥
कन्योवाच
देवदानवयक्षाणां किंनरोरगरक्षसाम् ॥
जेता स दृष्टो दुष्टानां महावीर्यो महाबलः ॥
यस् तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति ॥
स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

keśy uvāca
visṛjasva tvam evaināṃ śakraiṣā prārthitā mayā ||
kṣamaṃ te jīvato gantuṃ svapuraṃ pākaśāsana ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā gadāṃ keśī cikṣependravadhāya vai ||
tām āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ ||
athāsya śailaśikharaṃ keśī kruddho vyavāsṛjat ||
tad āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ ||
bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha ||
patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ ||
hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ prādravad bhṛśapīḍitaḥ ||
apayāte 'sure tasmiṃs tāṃ kanyāṃ vāsavo 'bravīt ||
kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tvaṃ śubhānane ||
kanyovāca
ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā ||
bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā ||
sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam ||
āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim ||
nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ ||
icchaty enaṃ daityasenā na tv ahaṃ pākaśāsana ||
sā hṛtā tena bhagavan muktāhaṃ tvadbalena tu ||
tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patim icchāmi durjayam ||
indra uvāca
mama mātṛṣvaseyā tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama ||
ākhyātaṃ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṃ tvayā ||
kanyovāca
abalāhaṃ mahābāho patis tu balavān mama ||
varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ ||
indra uvāca
kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyus tava bhaviṣyati ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tava vākyam anindite ||
kanyovāca
devadānavayakṣāṇāṃ kiṃnaroragarakṣasām ||
jetā sa dṛṣṭo duṣṭānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ ||
yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati ||
sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

केश्य् उवाच विसृजस्व त्वम् एवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया ॥ क्षमं ते जीवतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै ॥ ताम् आपतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः ॥ अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत् ॥ तद् आपतन्तं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः ॥ बिभेद राजन् वज्रेण भुवि तन् निपपात ह ॥ पतता तु तदा केशी तेन शृङ्गेण ताडितः ॥ हित्वा कन्यां महाभागां प्राद्रवद् भृशपीडितः ॥ अपयाते ऽसुरे तस्मिंस् तां कन्यां वासवो ऽब्रवीत् ॥ कासि कस्यासि किं चेह कुरुषे त्वं शुभानने ॥ कन्योवाच अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता ॥ भगिनी दैत्यसेना मे सा पूर्वं केशिना हृता ॥ सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम् ॥ आगच्छावेह रत्यर्थम् अनुज्ञाप्य प्रजापतिम् ॥ नित्यं चावां प्रार्थयते हर्तुं केशी महासुरः ॥ इच्छत्य् एनं दैत्यसेना न त्व् अहं पाकशासन ॥ सा हृता तेन भगवन् मुक्ताहं त्वद्बलेन तु ॥ त्वया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिम् इच्छामि दुर्जयम् ॥ इन्द्र उवाच मम मातृष्वसेया त्वं माता दाक्षायणी मम ॥ आख्यातं त्व् अहम् इच्छामि स्वयम् आत्मबलं त्वया ॥ कन्योवाच अबलाहं महाबाहो पतिस् तु बलवान् मम ॥ वरदानात् पितुर् भावी सुरासुरनमस्कृतः ॥ इन्द्र उवाच कीदृशं वै बलं देवि पत्युस् तव भविष्यति ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तव वाक्यम् अनिन्दिते ॥ कन्योवाच देवदानवयक्षाणां किंनरोरगरक्षसाम् ॥ जेता स दृष्टो दुष्टानां महावीर्यो महाबलः ॥ यस् तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति ॥ स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः ॥keśy uvāca visṛjasva tvam evaināṃ śakraiṣā prārthitā mayā || kṣamaṃ te jīvato gantuṃ svapuraṃ pākaśāsana || mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā gadāṃ keśī cikṣependravadhāya vai || tām āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ || athāsya śailaśikharaṃ keśī kruddho vyavāsṛjat || tad āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ || bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha || patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ || hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ prādravad bhṛśapīḍitaḥ || apayāte 'sure tasmiṃs tāṃ kanyāṃ vāsavo 'bravīt || kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tvaṃ śubhānane || kanyovāca ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā || bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā || sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam || āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim || nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ || icchaty enaṃ daityasenā na tv ahaṃ pākaśāsana || sā hṛtā tena bhagavan muktāhaṃ tvadbalena tu || tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patim icchāmi durjayam || indra uvāca mama mātṛṣvaseyā tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama || ākhyātaṃ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṃ tvayā || kanyovāca abalāhaṃ mahābāho patis tu balavān mama || varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ || indra uvāca kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyus tava bhaviṣyati || etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tava vākyam anindite || kanyovāca devadānavayakṣāṇāṃ kiṃnaroragarakṣasām || jetā sa dṛṣṭo duṣṭānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ || yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati || sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ ||Keshin demands that Indra release the girl, but hurls his mace at him; Indra cleaves it with the vajra, then shatters the mountain peak that Keshin throws, and Keshin, struck by the fragment, drops the girl and flees; the girl reveals that she is Devasena, daughter of Prajapati, and that her sister Daityasena had been abducted by Keshin; Daityasena desired Keshin, but Devasena did not; she asks Indra to appoint her an invincible husband; Indra learns that she is the daughter of his mother's sister, and asks about the strength of her future husband; she says that by her father's boon her husband will be worshipped by gods and asuras, will defeat gods, danavas, yakshas, kinnaras, serpents and rakshasas, and together with Indra will conquer all beings.

अनुवाद

Keshin replied: "Release her yourself, Shakra; she is desired by me. It would be better for you to go home alive to your city." So saying, he hurled his mace to kill Indra, but Vasava cleaved it with the vajra. Then the enraged Keshin hurled a mountain peak; Shatakratu shattered it with the vajra, and the falling fragment struck Keshin himself. Abandoning the blessed girl, he fled, sorely afflicted. Indra asked the rescued girl: "Who are you, whose daughter, and what are you doing here?" She answered: "I am the daughter of Prajapati, known as Devasena. My sister Daityasena was formerly abducted by Keshin. We two sisters had come to Manasa with our companions to play, with Prajapati's permission. Keshin always desired to carry us both off; Daityasena desired him, but I did not. She has been abducted by him, while I have been freed by your strength. Appoint me, Devendra, an invincible husband." Indra said that she was the daughter of his mother's sister, and asked about the strength of her future husband. Devasena replied: "I am weak, but by my father's boon my husband will be strong and honored by gods and asuras. He will defeat gods, danavas, yakshas, kinnaras, serpents and rakshasas, will be of great valor, and together with you will conquer all beings. He will become my husband, a blessing to brahmins and one who increases their fame."

भाष्य

Devasena is not seeking merely a husband; her husband must be a force that unites the protection of the gods with victory over chaos. Thus a personal request becomes a cosmic portent.

संस्करण

5c1d275f68bd · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN