महाभारत 3.215.13-23

देवनागरी

स्कन्दं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सहिताब्रुवन् ॥
अविषह्यबलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिरम् ॥
यदि वा न निहंस्य् एनम् अद्येन्द्रो ऽयं भविष्यति ॥
त्रैलोक्यं संनिगृह्यास्मांस् त्वां च शक्र महाबलः ॥
स तान् उवाच व्यथितो बालो ऽयं सुमहाबलः ॥
स्रष्टारम् अपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत् ॥
सर्वास् त्व् अद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः ॥
कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्य् उक्त्वा च ता ययुः ॥
तम् अप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास् तु ताः ॥
अशक्यो ऽयं विचिन्त्यैवं तम् एव शरणं ययुः ॥
ऊचुश् चापि त्वम् अस्माकं पुत्रो ऽस्माभिर् धृतं जगत् ॥
अभिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लवाः ॥
ताः संपूज्य महासेनः कामांश् चासां प्रदाय सः ॥
अपश्यद् अग्निम् आयान्तं पितरं बलिनां बली ॥
स तु संपूजितस् तेन सह मातृगणेन ह ॥
परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः स्थिरम् ॥
सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा ॥
धात्री सा पुत्रवत् स्कन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत ॥
लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना ॥
परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत् पर्यरक्षत ॥
अग्निर् भूत्वा नैगमेयश् छागवक्त्रो बहुप्रजः ॥
रमयाम् आस शैलस्थं बालं क्रीडनकैर् इव ॥

लिप्यंतरण (IAST)

skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan ||
aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram ||
yadi vā na nihaṃsy enam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati ||
trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ ||
sa tān uvāca vyathito bālo 'yaṃ sumahābalaḥ ||
sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet ||
sarvās tv adyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ ||
kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathety uktvā ca tā yayuḥ ||
tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ ||
aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ ||
ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat ||
abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ ||
tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃś cāsāṃ pradāya saḥ ||
apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī ||
sa tu saṃpūjitas tena saha mātṛgaṇena ha ||
parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram ||
sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā ||
dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata ||
lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā ||
pariṣvajya mahāsenaṃ putravat paryarakṣata ||
agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ ||
ramayām āsa śailasthaṃ bālaṃ krīḍanakair iva ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

स्कन्दं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सहिताब्रुवन् ॥ अविषह्यबलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिरम् ॥ यदि वा न निहंस्य् एनम् अद्येन्द्रो ऽयं भविष्यति ॥ त्रैलोक्यं संनिगृह्यास्मांस् त्वां च शक्र महाबलः ॥ स तान् उवाच व्यथितो बालो ऽयं सुमहाबलः ॥ स्रष्टारम् अपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत् ॥ सर्वास् त्व् अद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः ॥ कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्य् उक्त्वा च ता ययुः ॥ तम् अप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास् तु ताः ॥ अशक्यो ऽयं विचिन्त्यैवं तम् एव शरणं ययुः ॥ ऊचुश् चापि त्वम् अस्माकं पुत्रो ऽस्माभिर् धृतं जगत् ॥ अभिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लवाः ॥ ताः संपूज्य महासेनः कामांश् चासां प्रदाय सः ॥ अपश्यद् अग्निम् आयान्तं पितरं बलिनां बली ॥ स तु संपूजितस् तेन सह मातृगणेन ह ॥ परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः स्थिरम् ॥ सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा ॥ धात्री सा पुत्रवत् स्कन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत ॥ लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना ॥ परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत् पर्यरक्षत ॥ अग्निर् भूत्वा नैगमेयश् छागवक्त्रो बहुप्रजः ॥ रमयाम् आस शैलस्थं बालं क्रीडनकैर् इव ॥skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan || aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram || yadi vā na nihaṃsy enam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati || trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ || sa tān uvāca vyathito bālo 'yaṃ sumahābalaḥ || sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet || sarvās tv adyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ || kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathety uktvā ca tā yayuḥ || tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ || aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ || ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat || abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ || tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃś cāsāṃ pradāya saḥ || apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī || sa tu saṃpūjitas tena saha mātṛgaṇena ha || parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram || sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā || dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata || lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā || pariṣvajya mahāsenaṃ putravat paryarakṣata || agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ || ramayām āsa śailasthaṃ bālaṃ krīḍanakair iva ||The gods, learning of Skanda, ask Indra to quickly kill him, lest he become Indra and subdue the three worlds; Indra fears the child's strength, and the gods send the mothers of the world to kill him; the mothers, seeing Skanda's incomparable strength, themselves take refuge in him, call him their son, and ask him to accept them; Mahasena honors them, grants their wishes, and sees Agni approaching; Agni, together with the mothers, surrounds and guards him; the woman born of wrath, spear in hand, and the fierce daughter of the Red Ocean guard Skanda as their son; Naigameya, goat-faced, having become Agni, amuses the child on the mountain with toys.

अनुवाद

When the gods heard of Skanda, they said to Vasava, 'Quickly slay Skanda, his strength is unbearable. If you do not kill him today, he will become Indra, and will subdue the three worlds, us, and you.' Indra was troubled: 'He is but a child, yet his strength is immense; in battle he could destroy even the creator of the worlds.' Then the gods resolved, 'Let all the mothers of the world go to Skanda and, being free to act as their desire moves them, kill him.' The mothers went, but seeing his irresistible strength, their faces fell, and they thought, 'He cannot be conquered,' and themselves took refuge in him. They said, 'You are our son; through us the world is sustained; accept all of us — our breasts have flowed with milk out of love.' Mahasena honored them and granted them the boons they desired, and then saw Agni, his father, approaching. Agni, honored by him, together with the host of mothers, surrounded Mahasena and stood firmly guarding him. Among the mothers, the woman born of wrath, spear in hand, guarded Skanda like a nurse, as her own son; the fierce daughter of the Red Ocean, who feeds on red, embraced and guarded Mahasena as her son. And Naigameya, goat-faced, of abundant progeny, having become Agni, amused the child on the mountain as though with toys.

भाष्य

Those who were sent to destroy Skanda become his mothers. The strength of the Lord's servant not only overcomes enemies but turns a threat itself into protection.

संस्करण

1cc3c38db7a6 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN