महाभारत 3.216.1-8

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
ग्रहाः सोपग्रहाश् चैव ऋषयो मातरस् तथा ॥
हुताशनमुखाश् चापि दीप्ताः पारिषदां गणाः ॥
एते चान्ये च बहवो घोरास् त्रिदिववासिनः ॥
परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह ॥
संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः ॥
आरुह्यैरावतस्कन्धं प्रययौ दैवतैः सह ॥
विजिघांसुर् महासेनम् इन्द्रस् तूर्णतरं ययौ ॥
उग्रं तच् च महावेगं देवानीकं महाप्रभम् ॥
विचित्रध्वजसंनाहं नानावाहनकार्मुकम् ॥
प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टम् अलंकृतम् ॥
विजिघांसुं तदायान्तं कुमारः शक्रम् अभ्ययात् ॥
विनदन् पथि शक्रस् तु द्रुतं याति महाबलः ॥
संहर्षयन् देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम् ॥
संपूज्यमानस् त्रिदशैस् तथैव परमर्षिभिः ॥
समीपम् उपसंप्राप्तः कार्त्तिकेयस्य वासवः ॥
सिंहनादं ततश् चक्रे देवेशः सहितः सुरैः ॥
गुहो ऽपि शब्दं तं श्रुत्वा व्यनदत् सागरो यथा ॥
तस्य शब्देन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् ॥
बभ्राम तत्र तत्रैव देवसैन्यम् अचेतनम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
grahāḥ sopagrahāś caiva ṛṣayo mātaras tathā ||
hutāśanamukhāś cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ ||
ete cānye ca bahavo ghorās tridivavāsinaḥ ||
parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha ||
saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ ||
āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha ||
vijighāṃsur mahāsenam indras tūrṇataraṃ yayau ||
ugraṃ tac ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabham ||
vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānāvāhanakārmukam ||
pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭam alaṃkṛtam ||
vijighāṃsuṃ tadāyāntaṃ kumāraḥ śakram abhyayāt ||
vinadan pathi śakras tu drutaṃ yāti mahābalaḥ ||
saṃharṣayan devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam ||
saṃpūjyamānas tridaśais tathaiva paramarṣibhiḥ ||
samīpam upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ ||
siṃhanādaṃ tataś cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ ||
guho 'pi śabdaṃ taṃ śrutvā vyanadat sāgaro yathā ||
tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham ||
babhrāma tatra tatraiva devasainyam acetanam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच ग्रहाः सोपग्रहाश् चैव ऋषयो मातरस् तथा ॥ हुताशनमुखाश् चापि दीप्ताः पारिषदां गणाः ॥ एते चान्ये च बहवो घोरास् त्रिदिववासिनः ॥ परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह ॥ संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः ॥ आरुह्यैरावतस्कन्धं प्रययौ दैवतैः सह ॥ विजिघांसुर् महासेनम् इन्द्रस् तूर्णतरं ययौ ॥ उग्रं तच् च महावेगं देवानीकं महाप्रभम् ॥ विचित्रध्वजसंनाहं नानावाहनकार्मुकम् ॥ प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टम् अलंकृतम् ॥ विजिघांसुं तदायान्तं कुमारः शक्रम् अभ्ययात् ॥ विनदन् पथि शक्रस् तु द्रुतं याति महाबलः ॥ संहर्षयन् देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम् ॥ संपूज्यमानस् त्रिदशैस् तथैव परमर्षिभिः ॥ समीपम् उपसंप्राप्तः कार्त्तिकेयस्य वासवः ॥ सिंहनादं ततश् चक्रे देवेशः सहितः सुरैः ॥ गुहो ऽपि शब्दं तं श्रुत्वा व्यनदत् सागरो यथा ॥ तस्य शब्देन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् ॥ बभ्राम तत्र तत्रैव देवसैन्यम् अचेतनम् ॥mārkaṇḍeya uvāca grahāḥ sopagrahāś caiva ṛṣayo mātaras tathā || hutāśanamukhāś cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ || ete cānye ca bahavo ghorās tridivavāsinaḥ || parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha || saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ || āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha || vijighāṃsur mahāsenam indras tūrṇataraṃ yayau || ugraṃ tac ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabham || vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānāvāhanakārmukam || pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭam alaṃkṛtam || vijighāṃsuṃ tadāyāntaṃ kumāraḥ śakram abhyayāt || vinadan pathi śakras tu drutaṃ yāti mahābalaḥ || saṃharṣayan devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam || saṃpūjyamānas tridaśais tathaiva paramarṣibhiḥ || samīpam upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ || siṃhanādaṃ tataś cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ || guho 'pi śabdaṃ taṃ śrutvā vyanadat sāgaro yathā || tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham || babhrāma tatra tatraiva devasainyam acetanam ||The grahas and upagrahas, the sages, the Mothers, and the blazing hosts of the pariṣads led by Hutashana surround Mahasena; Indra, desiring victory and seeing its outcome uncertain, mounts Airavata and hastens with the gods to kill Skanda; the divine army shines with banners, armor, various chariots and weapons; Indra draws near, roaring like a lion, and Guha answers with a roar like the ocean, at which the army of the gods reels senseless.

अनुवाद

The grahas with the upagrahas, the sages, the Mothers, and the blazing hosts of the pariṣads led by Hutashana surrounded Mahasena. Seeing victory uncertain yet desiring to win, the lord of the gods mounted Airavata and hastened with the gods to slay Mahasena. His vast, swift army shone with banners, armor, varied vahanas and bows, adorned with fine garments and splendor. Kumara went out to meet Shakra, and Indra, desiring to kill the son of Pavaka, advanced swiftly, roaring and rousing the army of the gods. When Vasava drew near to Karttikeya, he let out a lion's roar together with the gods. Guha, hearing that sound, roared like the ocean, and at his mighty sound, like a churned sea, the army of the gods reeled about senseless.

भाष्य

The conflict between Indra and Skanda is no mere revolt: the gods fear a power that surpasses their familiar order, until they come to know its purpose.

संस्करण

ffacfd15a7b8 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN