महाभारत 3.217.1-6

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
स्कन्दस्य पार्षदान् घोराञ् शृणुष्वाद्भुतदर्शनान् ॥
वज्रप्रहारात् स्कन्दस्य जज्ञुस् तत्र कुमारकाः ॥
ये हरन्ति शिशूञ् जातान् गर्भस्थांश् चैव दारुणाः ॥
वज्रप्रहारात् कन्याश् च जज्ञिरे ऽस्य महाबलाः ॥
कुमाराश् च विशाखं तं पितृत्वे समकल्पयन् ॥
स भूत्वा भगवान् संख्ये रक्षंश् छागमुखस् तदा ॥
वृतः कन्यागणैः सर्वैर् आत्मनीनैश् च पुत्रकैः ॥
मातॄणां प्रेक्षतीनां च भद्रशाखश् च कौशलः ॥
ततः कुमारपितरं स्कन्दम् आहुर् जना भुवि ॥
रुद्रम् अग्निम् उमां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलाम् ॥
यजन्ति पुत्रकामाश् च पुत्रिणश् च सदा जनाः ॥
यास् तास् त्व् अजनयत् कन्यास् तपो नाम हुताशनः ॥
किं करोमीति ताः स्कन्दं संप्राप्ताः समभाषत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
skandasya pārṣadān ghorāñ śṛṇuṣvādbhutadarśanān ||
vajraprahārāt skandasya jajñus tatra kumārakāḥ ||
ye haranti śiśūñ jātān garbhasthāṃś caiva dāruṇāḥ ||
vajraprahārāt kanyāś ca jajñire 'sya mahābalāḥ ||
kumārāś ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayan ||
sa bhūtvā bhagavān saṃkhye rakṣaṃś chāgamukhas tadā ||
vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvair ātmanīnaiś ca putrakaiḥ ||
mātṝṇāṃ prekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaś ca kauśalaḥ ||
tataḥ kumārapitaraṃ skandam āhur janā bhuvi ||
rudram agnim umāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalām ||
yajanti putrakāmāś ca putriṇaś ca sadā janāḥ ||
yās tās tv ajanayat kanyās tapo nāma hutāśanaḥ ||
kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच स्कन्दस्य पार्षदान् घोराञ् शृणुष्वाद्भुतदर्शनान् ॥ वज्रप्रहारात् स्कन्दस्य जज्ञुस् तत्र कुमारकाः ॥ ये हरन्ति शिशूञ् जातान् गर्भस्थांश् चैव दारुणाः ॥ वज्रप्रहारात् कन्याश् च जज्ञिरे ऽस्य महाबलाः ॥ कुमाराश् च विशाखं तं पितृत्वे समकल्पयन् ॥ स भूत्वा भगवान् संख्ये रक्षंश् छागमुखस् तदा ॥ वृतः कन्यागणैः सर्वैर् आत्मनीनैश् च पुत्रकैः ॥ मातॄणां प्रेक्षतीनां च भद्रशाखश् च कौशलः ॥ ततः कुमारपितरं स्कन्दम् आहुर् जना भुवि ॥ रुद्रम् अग्निम् उमां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलाम् ॥ यजन्ति पुत्रकामाश् च पुत्रिणश् च सदा जनाः ॥ यास् तास् त्व् अजनयत् कन्यास् तपो नाम हुताशनः ॥ किं करोमीति ताः स्कन्दं संप्राप्ताः समभाषत ॥mārkaṇḍeya uvāca skandasya pārṣadān ghorāñ śṛṇuṣvādbhutadarśanān || vajraprahārāt skandasya jajñus tatra kumārakāḥ || ye haranti śiśūñ jātān garbhasthāṃś caiva dāruṇāḥ || vajraprahārāt kanyāś ca jajñire 'sya mahābalāḥ || kumārāś ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayan || sa bhūtvā bhagavān saṃkhye rakṣaṃś chāgamukhas tadā || vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvair ātmanīnaiś ca putrakaiḥ || mātṝṇāṃ prekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaś ca kauśalaḥ || tataḥ kumārapitaraṃ skandam āhur janā bhuvi || rudram agnim umāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalām || yajanti putrakāmāś ca putriṇaś ca sadā janāḥ || yās tās tv ajanayat kanyās tapo nāma hutāśanaḥ || kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata ||Markandeya offers to hear of Skanda's terrible attendants, wondrous in form; from the stroke of the thunderbolt were born the kumaras, who steal newborn children and unborn embryos, and also the mighty maidens; the kumaras accepted Vishakha as their father; Skanda, goat-faced, surrounded by the throngs of maidens and his own sons, came to be called the father of the kumaras; people desiring children always worship Rudra, Agni, Uma, Svaha, and the mighty one in her places.

अनुवाद

Markandeya said: "Hear now of the terrible attendants of Skanda, wondrous in appearance. From the stroke of the thunderbolt the kumaras were born to Skanda -- terrible ones, who steal children already born and those still in the womb. From the stroke of the thunderbolt mighty maidens were born as well. The kumaras accepted Vishakha as their father. The blessed Skanda, protector in battle, goat-faced, surrounded by all the throngs of maidens and by his own sons, came to be called on earth the father of the kumaras. People who desire sons and who have sons always worship Rudra, Agni, Uma, Svaha, and the mighty one in her places."

भाष्य

Skanda's retinue is twofold: it is both dangerous to children and bound up with the granting of offspring. It should therefore not be denied but rightly propitiated.

संस्करण

d3b804a85847 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN