महाभारत
Skanda-pāriṣada-mātṛ-gaṇa-parva (Skanda's Retinue and the Mothers)3.217.7-14
3526 / 15823
महाभारत · 3.217.7-14
देवनागरी

मातर ऊचुः
भवेम सर्वलोकस्य वयं मातर उत्तमाः ॥
प्रसादात् तव पूज्याश् च प्रियम् एतत् कुरुष्व नः ॥
मार्कण्डेय उवाच
सो ऽब्रवीद् बाढम् इत्य् एवं भविष्यध्वं पृथग्विधाः ॥
अशिवाश् च शिवाश् चैव पुनः पुनर् उदारधीः ॥
ततः संकल्प्य पुत्रत्वे स्कंदं मातृगणो ऽगमत् ॥
काकी च हलिमा चैव रुद्राथ बृहली तथा ॥
आर्या पलाला वै मित्रा सप्तैताः शिशुमातरः ॥
एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर् नामातिदारुणः ॥
स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः ॥
एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कन्दमातृगणोद्भवः ॥
छागवक्त्रेण सहितो नवकः परिकीर्त्यते ॥
षष्ठं छागमयं वक्त्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तत् ॥
षट्शिरो ऽभ्यन्तरं राजन् नित्यं मातृगणार्चितम् ॥
षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणाम् इह शब्द्यते ॥
शक्तिं येनासृजद् दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह ॥
इत्य् एतद् विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम् ॥
तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mātara ūcuḥ
bhavema sarvalokasya vayaṃ mātara uttamāḥ ||
prasādāt tava pūjyāś ca priyam etat kuruṣva naḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
so 'bravīd bāḍham ity evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ ||
aśivāś ca śivāś caiva punaḥ punar udāradhīḥ ||
tataḥ saṃkalpya putratve skaṃdaṃ mātṛgaṇo 'gamat ||
kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā ||
āryā palālā vai mitrā saptaitāḥ śiśumātaraḥ ||
etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśur nāmātidāruṇaḥ ||
skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ ||
eṣa vīrāṣṭakaḥ proktaḥ skandamātṛgaṇodbhavaḥ ||
chāgavaktreṇa sahito navakaḥ parikīrtyate ||
ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ skandasyaiveti viddhi tat ||
ṣaṭśiro 'bhyantaraṃ rājan nityaṃ mātṛgaṇārcitam ||
ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇām iha śabdyate ||
śaktiṃ yenāsṛjad divyāṃ bhadraśākha iti sma ha ||
ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm ||
tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
मातर ऊचुः भवेम सर्वलोकस्य वयं मातर उत्तमाः ॥ प्रसादात् तव पूज्याश् च प्रियम् एतत् कुरुष्व नः ॥ मार्कण्डेय उवाच सो ऽब्रवीद् बाढम् इत्य् एवं भविष्यध्वं पृथग्विधाः ॥ अशिवाश् च शिवाश् चैव पुनः पुनर् उदारधीः ॥ ततः संकल्प्य पुत्रत्वे स्कंदं मातृगणो ऽगमत् ॥ काकी च हलिमा चैव रुद्राथ बृहली तथा ॥ आर्या पलाला वै मित्रा सप्तैताः शिशुमातरः ॥ एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर् नामातिदारुणः ॥ स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः ॥ एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कन्दमातृगणोद्भवः ॥ छागवक्त्रेण सहितो नवकः परिकीर्त्यते ॥ षष्ठं छागमयं वक्त्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तत् ॥ षट्शिरो ऽभ्यन्तरं राजन् नित्यं मातृगणार्चितम् ॥ षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणाम् इह शब्द्यते ॥ शक्तिं येनासृजद् दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह ॥ इत्य् एतद् विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम् ॥ तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप ॥mātara ūcuḥ bhavema sarvalokasya vayaṃ mātara uttamāḥ || prasādāt tava pūjyāś ca priyam etat kuruṣva naḥ || mārkaṇḍeya uvāca so 'bravīd bāḍham ity evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ || aśivāś ca śivāś caiva punaḥ punar udāradhīḥ || tataḥ saṃkalpya putratve skaṃdaṃ mātṛgaṇo 'gamat || kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā || āryā palālā vai mitrā saptaitāḥ śiśumātaraḥ || etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśur nāmātidāruṇaḥ || skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ || eṣa vīrāṣṭakaḥ proktaḥ skandamātṛgaṇodbhavaḥ || chāgavaktreṇa sahito navakaḥ parikīrtyate || ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ skandasyaiveti viddhi tat || ṣaṭśiro 'bhyantaraṃ rājan nityaṃ mātṛgaṇārcitam || ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇām iha śabdyate || śaktiṃ yenāsṛjad divyāṃ bhadraśākha iti sma ha || ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm || tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa ||The daughters, born of the fire Tapas, come to Skanda and ask to become the highest mothers of the world, honored by his grace; Skanda agrees, bidding them to be of various kinds, both auspicious and inauspicious; the throng of mothers accepts him as their son: Kaki, Halima, Rudra, Brihali, Arya, Palala, and Mitra -- seven mothers of infants; their terrible son Shishu, red-eyed, is born by Skanda's grace; together with the goat-faced one they are called the ninefold group; the sixth, goat-faced countenance belongs to Skanda himself, honored by the mothers; on the fifth bright night this manifold event occurred, and on the sixth the terrible battle took place.
अनुवाद

The Mothers said: "Let us be the highest mothers of the whole world, and honored by your grace. Grant us this favor." Skanda answered: "So be it. Become manifold -- both inauspicious and auspicious." Then the throng of mothers, resolving to accept Skanda as their son, came forth: Kaki, Halima, Rudra, Brihali, Arya, Palala, and Mitra -- these seven are called the mothers of infants. Their mighty son, the terrible red-eyed Shishu, was born by Skanda's grace. This eightfold circle, together with the goat-faced one, is called the ninefold group. Know the sixth, goat-faced countenance as the face of Skanda himself; it is innermost among his six heads and is always honored by the throng of mothers. The foremost of his six heads is called Bhadrashakha, because through it he released the divine shakti. All this manifold event took place on the fifth bright night, and the terrible battle, O lord of men, took place on the sixth."

संस्करण

4647f789d868 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से