महाभारत 3.218.1-12

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
उपविष्टं ततः स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम् ॥
हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम् ॥
लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम् ॥
सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम् ॥
ततस् तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम् ॥
अभजत् पद्मरूपा श्रीः स्वयम् एव शरीरिणी ॥
श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारवरस् तदा ॥
निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ॥
अपूजयन् महात्मानो ब्राह्मणास् तं महाबलम् ॥
इदम् आहुस् तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः ॥
हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव ॥
त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः ॥
अभयं च पुनर् दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम ॥
तस्माद् इन्द्रो भवान् अस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः ॥
स्कन्द उवाच
किम् इन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः ॥
कथं देवगणांश् चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः ॥
ऋषय ऊचुः
इन्द्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् ॥
तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान् दायान् सुरेश्वरः ॥
दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति ॥
अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः ॥
असूर्ये च भवेत् सूर्यस् तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः ॥
भवत्य् अग्निश् च वायुश् च पृथिव्य् आपश् च कारणैः ॥
एतद् इन्द्रेण कर्तव्यम् इन्द्रे हि विपुलं बलम् ॥
त्वं च वीर बलश्रेष्ठस् तस्माद् इन्द्रो भवस्व नः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
upaviṣṭaṃ tataḥ skandaṃ hiraṇyakavacasrajam ||
hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabham ||
lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam ||
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam ||
tatas taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam ||
abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī ||
śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāravaras tadā ||
niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī ||
apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṃ mahābalam ||
idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ ||
hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava ||
tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ ||
abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama ||
tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ ||
skanda uvāca
kim indraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ ||
kathaṃ devagaṇāṃś caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ ||
ṛṣaya ūcuḥ
indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham ||
tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ ||
durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati ||
anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ ||
asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ ||
bhavaty agniś ca vāyuś ca pṛthivy āpaś ca kāraṇaiḥ ||
etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam ||
tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच उपविष्टं ततः स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम् ॥ हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम् ॥ लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम् ॥ सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम् ॥ ततस् तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम् ॥ अभजत् पद्मरूपा श्रीः स्वयम् एव शरीरिणी ॥ श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारवरस् तदा ॥ निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ॥ अपूजयन् महात्मानो ब्राह्मणास् तं महाबलम् ॥ इदम् आहुस् तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः ॥ हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव ॥ त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः ॥ अभयं च पुनर् दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम ॥ तस्माद् इन्द्रो भवान् अस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः ॥ स्कन्द उवाच किम् इन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः ॥ कथं देवगणांश् चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः ॥ ऋषय ऊचुः इन्द्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् ॥ तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान् दायान् सुरेश्वरः ॥ दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति ॥ अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः ॥ असूर्ये च भवेत् सूर्यस् तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः ॥ भवत्य् अग्निश् च वायुश् च पृथिव्य् आपश् च कारणैः ॥ एतद् इन्द्रेण कर्तव्यम् इन्द्रे हि विपुलं बलम् ॥ त्वं च वीर बलश्रेष्ठस् तस्माद् इन्द्रो भवस्व नः ॥mārkaṇḍeya uvāca upaviṣṭaṃ tataḥ skandaṃ hiraṇyakavacasrajam || hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabham || lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam || sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam || tatas taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam || abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī || śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāravaras tadā || niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī || apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṃ mahābalam || idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ || hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava || tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ || abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama || tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ || skanda uvāca kim indraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ || kathaṃ devagaṇāṃś caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ || ṛṣaya ūcuḥ indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham || tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ || durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati || anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ || asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ || bhavaty agniś ca vāyuś ca pṛthivy āpaś ca kāraṇaiḥ || etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam || tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ ||Skanda sits in golden armor, garland, tuft, and crown, with golden eyes, in red garments, with sharp fangs, beautiful, endowed with all marks and dear to the three worlds; embodied Shri herself comes to him, and he shines like the full moon; brahmins and sages honor him and ask him to become Indra, because in six nights he subdued all the worlds and gave them safety; Skanda asks what Indra does, and the sages answer that Indra gives beings strength, splendor, offspring, and happiness, destroys the wicked and rewards those who stand in righteousness, instructs beings, and when needed becomes the sun, the moon, fire, wind, earth, and waters.

अनुवाद

Skanda sat in golden armor and garland, with a golden tuft and crown, with golden eyes, in red garments, with sharp fangs, beautiful, endowed with all marks and dear to the three worlds. Then embodied Shri, lotus-formed, herself accepted this young hero-giver of boons. Joined with Shri, the great-glory Kumara shone among beings like the full moon. The great brahmins honored him, and the sages said: "Golden one, blessing be upon you; be the bringer of good to the worlds. In six nights after your birth you subdued all the worlds and gave them safety once more. Therefore be Indra, the granter of fearlessness to the three worlds." Skanda asked: "What does Indra do for all the worlds, O men of austerity? How does he ever protect the hosts of gods?" The sages answered: "Indra grants beings strength, splendor, offspring, and happiness, and when pleased, he grants all portions. He destroys the wicked and rewards those who stand in righteousness; Balasudana instructs beings in their tasks. Where there is no sun, he becomes the sun; where there is no moon, the moon; for reasons of his own he becomes fire, wind, earth, and waters. Such is Indra's office, and in Indra there is vast strength. And you, hero, foremost in strength, therefore be our Indra."

भाष्य

Skanda is offered the highest authority, but first he asks what that office entails. Authority is understood as protection, the distribution of strength, and the sustaining of the cosmos.

संस्करण

a9f5735d3558 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN