महाभारत 3.218.24-39

देवनागरी

तस्य तत् काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत ॥
यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् ॥
विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी ॥
आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयम् एव यशस्विना ॥
आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप ॥
अर्चयाम् आस सुप्रीतो भगवान् गोवृषध्वजः ॥
रुद्रम् अग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस् ततस् तु सः ॥
रुद्रेण शुक्रम् उत्सृष्टं तच् छ्वेतः पर्वतो ऽभवत् ॥
पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ॥
पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ॥
रुद्रसूनुं ततः प्राहुर् गुहं गुणवतां वरम् ॥
अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्य् अयं शिशुः ॥
तत्र जातस् ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥
रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा ॥
जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥
अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः ॥
भाति दीप्तवपुः श्रीमान् रक्ताभ्राभ्याम् इवांशुमान् ॥
कुक्कुटश् चाग्निना दत्तस् तस्य केतुर् अलंकृतः ॥
रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निर् इव लोहितः ॥
विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं ततः ॥
युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत् सदा ॥
शक्तिर् वर्म बलं तेजः कान्तत्वं सत्यम् अक्षतिः ॥
ब्रह्मण्यत्वम् असंमोहो भक्तानां परिरक्षणम् ॥
निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् ॥
स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्य् एव जनाधिप ॥
एवं देवगणैः सर्वैः सो ऽभिषिक्तः स्वलंकृतः ॥
बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः ॥
इष्टैः स्वाध्यायघोषैश् च देवतूर्यरवैर् अपि ॥
देवगन्धर्वगीतैश् च सर्वैर् अप्सरसां गणैः ॥
एतैश् चान्यैश् च विविधैर् हृष्टतुष्टैर् अलंकृतैः ॥
क्रीडन्न् इव तदा देवैर् अभिषिक्तः स पावकिः ॥
अभिषिक्तं महासेनम् अपश्यन्त दिवौकसः ॥
विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tasya tat kāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata ||
yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam ||
viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī ||
ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā ||
āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa ||
arcayām āsa suprīto bhagavān govṛṣadhvajaḥ ||
rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ ||
rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tac chvetaḥ parvato 'bhavat ||
pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage ||
pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ ||
rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam ||
anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hy ayaṃ śiśuḥ ||
tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat ||
rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā ||
jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat ||
araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ ||
bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān ||
kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ ||
rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ ||
viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ ||
yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā ||
śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ ||
brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam ||
nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam ||
skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa ||
evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ ||
babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ ||
iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api ||
devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ ||
etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ ||
krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ ||
abhiṣiktaṃ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ ||
vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तस्य तत् काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत ॥ यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् ॥ विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी ॥ आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयम् एव यशस्विना ॥ आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप ॥ अर्चयाम् आस सुप्रीतो भगवान् गोवृषध्वजः ॥ रुद्रम् अग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस् ततस् तु सः ॥ रुद्रेण शुक्रम् उत्सृष्टं तच् छ्वेतः पर्वतो ऽभवत् ॥ पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ॥ पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ॥ रुद्रसूनुं ततः प्राहुर् गुहं गुणवतां वरम् ॥ अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्य् अयं शिशुः ॥ तत्र जातस् ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥ रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा ॥ जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥ अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः ॥ भाति दीप्तवपुः श्रीमान् रक्ताभ्राभ्याम् इवांशुमान् ॥ कुक्कुटश् चाग्निना दत्तस् तस्य केतुर् अलंकृतः ॥ रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निर् इव लोहितः ॥ विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं ततः ॥ युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत् सदा ॥ शक्तिर् वर्म बलं तेजः कान्तत्वं सत्यम् अक्षतिः ॥ ब्रह्मण्यत्वम् असंमोहो भक्तानां परिरक्षणम् ॥ निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् ॥ स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्य् एव जनाधिप ॥ एवं देवगणैः सर्वैः सो ऽभिषिक्तः स्वलंकृतः ॥ बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः ॥ इष्टैः स्वाध्यायघोषैश् च देवतूर्यरवैर् अपि ॥ देवगन्धर्वगीतैश् च सर्वैर् अप्सरसां गणैः ॥ एतैश् चान्यैश् च विविधैर् हृष्टतुष्टैर् अलंकृतैः ॥ क्रीडन्न् इव तदा देवैर् अभिषिक्तः स पावकिः ॥ अभिषिक्तं महासेनम् अपश्यन्त दिवौकसः ॥ विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा ॥tasya tat kāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata || yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam || viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī || ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā || āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa || arcayām āsa suprīto bhagavān govṛṣadhvajaḥ || rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ || rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tac chvetaḥ parvato 'bhavat || pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage || pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ || rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam || anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hy ayaṃ śiśuḥ || tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat || rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā || jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat || araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ || bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān || kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ || rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ || viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ || yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā || śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ || brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam || nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam || skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa || evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ || babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ || iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api || devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ || etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ || krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ || abhiṣiktaṃ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ || vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā ||Skanda's golden parasol shines like the orb of a well-kindled fire; Vishvakarman's divine golden garland, tied by Tripuraghna himself, adorns him; Shiva comes with the goddess and joyfully honors him; the brahmins call him the son of Rudra, because Rudra entered Agni, Rudra's seed became Mount Shveta, the power of Pavaka was placed by the Krittikas upon the white mountain, and Skanda was born of the power of Rudra, Agni, Svaha, and the six wives; the cock given by Agni becomes his banner, innate armor enters his body, and together with Skanda are born shakti, armor, strength, splendor, beauty, truth, invulnerability, devotion to brahmins, clarity, protection of devotees, destruction of enemies, and protection of the worlds; consecrated, adorned, and surrounded by the sounds of Vedic recitation, divine music, the songs of gandharvas, and apsaras, the son of Pavaka shines like the rising sun.

अनुवाद

The golden parasol held over him shone like the orb of a well-kindled fire. The divine golden garland, made by Vishvakarman, was placed upon him by the glorious Tripuraghna himself. The blessed Govrishadhvaja came together with the goddess and honored him with great joy. The brahmins call him Rudra and Agni; therefore he is the son of Rudra. The seed poured forth by Rudra became Mount Shveta; the power of Pavaka on that white mountain was joined to the Krittikas. Rudra entered Vahni, and there this child was born; therefore Skanda became the son of Rudra. From the power of Rudra, Vahni, Svaha, and the six wives was born Skanda, foremost among the gods. Clad in red garments, his body radiant, he blazed like the sun amid red clouds. The cock given by Agni became his adorned banner, raised upon his chariot, red as the fire of time. His innate armor entered his body and ever manifests when the god goes to battle. Shakti, armor, strength, splendor, beauty, truth, invulnerability, devotion to brahmins, clarity, protection of devotees, destruction of enemies, and protection of the worlds -- all these were born together with Skanda. Thus, consecrated by all the gods and adorned, he shone joyful, like the full moon, amid the longed-for sounds of Vedic recitation, the instruments of the gods, the songs of the gandharvas, and the hosts of apsaras. The celestials beheld the consecrated Mahasena as though it were the rising sun that had dispelled the darkness.

भाष्य

Skanda's origin draws together many sources: Rudra, Agni, Svaha, the Krittikas, and the sages' wives. This is not a contradiction but a sign that he gathers different powers into a single mission of protection.

संस्करण

729c95437c9a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN