महाभारत 3.218.13-23

देवनागरी

शक्र उवाच
भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः ॥
अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपो ऽसि सत्तम ॥
स्कन्द उवाच
शाधि त्वम् एव त्रैलोक्यम् अव्यग्रो विजये रतः ॥
अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वम् ईप्सितम् ॥
शक्र उवाच
बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानाम् अरीञ् जहि ॥
अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः ॥
इन्द्रत्वे ऽपि स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् ॥
आवयोश् च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्य् अतन्द्रिताः ॥
भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधम् उपेष्यति ॥
द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्व् आवयोस् तथा ॥
विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान् महाबल ॥
तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि ॥
तस्माद् इन्द्रो भवान् अद्य भविता मा विचारय ॥
स्कन्द उवाच
त्वम् एव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च ॥
करोमि किं च ते शक्र शासनं तद् ब्रवीहि मे ॥
शक्र उवाच
यदि सत्यम् इदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया ॥
यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुम् इच्छसि मे शृणु ॥
अभिषिच्यस्व देवानां सेनापत्ये महाबल ॥
अहम् इन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान् महाबल ॥
स्कन्द उवाच
दानवानां विनाशाय देवानाम् अर्थसिद्धये ॥
गोब्राह्मणस्य त्राणार्थं सेनापत्ये ऽभिषिञ्च माम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
सो ऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर् देवगणैः सह ॥
अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śakra uvāca
bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ ||
abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama ||
skanda uvāca
śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ ||
ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam ||
śakra uvāca
balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñ jahi ||
avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ ||
indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam ||
āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ ||
bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati ||
dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā ||
vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedān mahābala ||
tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi ||
tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya ||
skanda uvāca
tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca ||
karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me ||
śakra uvāca
yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā ||
yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu ||
abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala ||
aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala ||
skanda uvāca
dānavānāṃ vināśāya devānām arthasiddhaye ||
gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām ||
mārkaṇḍeya uvāca
so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha ||
atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

शक्र उवाच भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः ॥ अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपो ऽसि सत्तम ॥ स्कन्द उवाच शाधि त्वम् एव त्रैलोक्यम् अव्यग्रो विजये रतः ॥ अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वम् ईप्सितम् ॥ शक्र उवाच बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानाम् अरीञ् जहि ॥ अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः ॥ इन्द्रत्वे ऽपि स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् ॥ आवयोश् च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्य् अतन्द्रिताः ॥ भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधम् उपेष्यति ॥ द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्व् आवयोस् तथा ॥ विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान् महाबल ॥ तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि ॥ तस्माद् इन्द्रो भवान् अद्य भविता मा विचारय ॥ स्कन्द उवाच त्वम् एव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च ॥ करोमि किं च ते शक्र शासनं तद् ब्रवीहि मे ॥ शक्र उवाच यदि सत्यम् इदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया ॥ यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुम् इच्छसि मे शृणु ॥ अभिषिच्यस्व देवानां सेनापत्ये महाबल ॥ अहम् इन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान् महाबल ॥ स्कन्द उवाच दानवानां विनाशाय देवानाम् अर्थसिद्धये ॥ गोब्राह्मणस्य त्राणार्थं सेनापत्ये ऽभिषिञ्च माम् ॥ मार्कण्डेय उवाच सो ऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर् देवगणैः सह ॥ अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ॥śakra uvāca bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ || abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama || skanda uvāca śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ || ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam || śakra uvāca balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñ jahi || avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ || indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam || āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ || bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati || dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā || vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedān mahābala || tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi || tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya || skanda uvāca tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca || karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me || śakra uvāca yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā || yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu || abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala || aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala || skanda uvāca dānavānāṃ vināśāya devānām arthasiddhaye || gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām || mārkaṇḍeya uvāca so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha || atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ ||Shakra asks Skanda to become Indra, but Skanda refuses and says he will himself be Indra's servant; Shakra explains that the worlds, struck by Skanda's power, will come to scorn Indra, division and war will arise, and so it is better that Skanda become Indra; Skanda again affirms that Shakra should remain king of the three worlds and asks for his command; Shakra asks him instead to accept consecration as commander of the gods' army, while he himself remains Indra; Skanda agrees for the sake of destroying the danavas, the success of the gods, and the protection of cows and brahmins; Maghavan, together with the gods, consecrates him, and he shines, honored by the sages.

अनुवाद

Shakra said: "Be Indra, mighty-armed one, bringer of happiness to us all. Accept consecration this very day: you are worthy of it." Skanda replied: "Rule the three worlds yourself, calm and rejoicing in victory. I am your servant, Shakra; I do not desire Indra's office." Shakra said: "Your strength is wondrous; you shall destroy the enemies of the gods. The worlds, amazed by your valor, will come to scorn me, even though I remain Indra. They will labor tirelessly to sow discord between us, and if we are divided, the worlds too will be split in two, and war will follow. Therefore become Indra today." Skanda said: "You yourself are king of the three worlds, and my king as well. What shall I do for you? Tell me your command." Shakra answered: "If you wish to carry out my command, accept consecration as commander of the gods' army, and I, at your word, shall remain Indra." Skanda said: "For the destruction of the danavas, the success of the gods, and the protection of cows and brahmins, consecrate me as commander." Then Maghavan, together with all the gods, consecrated him, and he shone there exceedingly, honored by the great sages.

भाष्य

Skanda declines the highest office for the sake of proper service. His greatness lies in this: that strength does not seek the throne, but accepts the post of protector.

संस्करण

f608b2894066 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN