महाभारत 3.219.1-13

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् ॥
सप्तर्षिपत्न्यः षड् देव्यस् तत्सकाशम् अथागमन् ॥
ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः ॥
द्रुतम् आगम्य चोचुस् ता देवसेनापतिं प्रभुम् ॥
वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर् देवसंमितैः ॥
अकारणाद् रुषा तात पुण्यस्थानात् परिच्युताः ॥
अस्माभिः किल जातस् त्वम् इति केनाप्य् उदाहृतम् ॥
असत्यम् एतत् संश्रुत्य तस्मान् नस् त्रातुम् अर्हसि ॥
अक्षयश् च भवेत् स्वर्गस् त्वत्प्रसादाद् धि नः प्रभो ॥
त्वां पुत्रं चाप्य् अभीप्सामः कृत्वैतद् अनृणो भव ॥
स्कन्द उवाच
मातरो हि भवत्यो मे सुतो वो ऽहम् अनिन्दिताः ॥
यच् चाभीप्सथ तत् सर्वं संभविष्यति वस् तथा ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्ते ततः शक्रं किं कार्यम् इति सो ऽब्रवीत् ॥
उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सो ऽब्रवीद् वासवस् ततः ॥
अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा ॥
इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस् तप्तुं वनं गता ॥
तत्र मूढो ऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच् च्युतम् ॥
कालं त्व् इमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय ॥
धनिष्ठादिस् तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितः ॥
रोहिण्याद्यो ऽभवत् पूर्वम् एवं संख्या समाभवत् ॥
एवम् उक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः ॥
नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद् वह्निदैवतम् ॥
विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः ॥
इच्छामि नित्यम् एवाहं त्वया पुत्र सहासितुम् ॥
स्कन्द उवाच
एवम् अस्तु नमस् ते ऽस्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम् ॥
स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtam ||
saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman ||
ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ ||
drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṃ prabhum ||
vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhir devasaṃmitaiḥ ||
akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ ||
asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhṛtam ||
asatyam etat saṃśrutya tasmān nas trātum arhasi ||
akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho ||
tvāṃ putraṃ cāpy abhīpsāmaḥ kṛtvaitad anṛṇo bhava ||
skanda uvāca
mātaro hi bhavatyo me suto vo 'ham aninditāḥ ||
yac cābhīpsatha tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati vas tathā ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryam iti so 'bravīt ||
uktaḥ skandena brūhīti so 'bravīd vāsavas tataḥ ||
abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā ||
icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapas taptuṃ vanaṃ gatā ||
tatra mūḍho 'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāc cyutam ||
kālaṃ tv imaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya ||
dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ ||
rohiṇyādyo 'bhavat pūrvam evaṃ saṃkhyā samābhavat ||
evam ukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ ||
nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tad vahnidaivatam ||
vinatā cābravīt skandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ ||
icchāmi nityam evāhaṃ tvayā putra sahāsitum ||
skanda uvāca
evam astu namas te 'stu putrasnehāt praśādhi mām ||
snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् ॥ सप्तर्षिपत्न्यः षड् देव्यस् तत्सकाशम् अथागमन् ॥ ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः ॥ द्रुतम् आगम्य चोचुस् ता देवसेनापतिं प्रभुम् ॥ वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर् देवसंमितैः ॥ अकारणाद् रुषा तात पुण्यस्थानात् परिच्युताः ॥ अस्माभिः किल जातस् त्वम् इति केनाप्य् उदाहृतम् ॥ असत्यम् एतत् संश्रुत्य तस्मान् नस् त्रातुम् अर्हसि ॥ अक्षयश् च भवेत् स्वर्गस् त्वत्प्रसादाद् धि नः प्रभो ॥ त्वां पुत्रं चाप्य् अभीप्सामः कृत्वैतद् अनृणो भव ॥ स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे सुतो वो ऽहम् अनिन्दिताः ॥ यच् चाभीप्सथ तत् सर्वं संभविष्यति वस् तथा ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्ते ततः शक्रं किं कार्यम् इति सो ऽब्रवीत् ॥ उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सो ऽब्रवीद् वासवस् ततः ॥ अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा ॥ इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस् तप्तुं वनं गता ॥ तत्र मूढो ऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच् च्युतम् ॥ कालं त्व् इमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय ॥ धनिष्ठादिस् तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितः ॥ रोहिण्याद्यो ऽभवत् पूर्वम् एवं संख्या समाभवत् ॥ एवम् उक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः ॥ नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद् वह्निदैवतम् ॥ विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः ॥ इच्छामि नित्यम् एवाहं त्वया पुत्र सहासितुम् ॥ स्कन्द उवाच एवम् अस्तु नमस् ते ऽस्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम् ॥ स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा ॥mārkaṇḍeya uvāca śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtam || saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman || ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ || drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṃ prabhum || vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhir devasaṃmitaiḥ || akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ || asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhṛtam || asatyam etat saṃśrutya tasmān nas trātum arhasi || akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho || tvāṃ putraṃ cāpy abhīpsāmaḥ kṛtvaitad anṛṇo bhava || skanda uvāca mātaro hi bhavatyo me suto vo 'ham aninditāḥ || yac cābhīpsatha tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati vas tathā || mārkaṇḍeya uvāca evam ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryam iti so 'bravīt || uktaḥ skandena brūhīti so 'bravīd vāsavas tataḥ || abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā || icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapas taptuṃ vanaṃ gatā || tatra mūḍho 'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāc cyutam || kālaṃ tv imaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya || dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ || rohiṇyādyo 'bhavat pūrvam evaṃ saṃkhyā samābhavat || evam ukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ || nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tad vahnidaivatam || vinatā cābravīt skandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ || icchāmi nityam evāhaṃ tvayā putra sahāsitum || skanda uvāca evam astu namas te 'stu putrasnehāt praśādhi mām || snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā ||The six wives of the seven sages, abandoned by their husbands without cause, come to Skanda and ask for protection, an imperishable heaven, and recognition as their son; Skanda says that they are his mothers and he is their son; then, at Skanda's question, Indra tells of Abhijit, the younger sister of Rohini, who wanted precedence and went to the forest for austerities; because of the falling of the nakshatra, Indra asks Skanda to consider the matter of time together with Brahma; the Krittikas rise to heaven and shine as a constellation in the shape of a cart, fire being their deity; Vinata asks Skanda to be her son who offers the pinda, and he agrees.

अनुवाद

When Mahasena, united with Shri, became the commander of the gods' army, six wives of the seven sages came to him, abandoned by their husbands though they were righteous and great in their vows. They said: 'Son, husbands who resemble gods have abandoned us without cause, in anger; we have lost our holy abode. Someone has said that you were born of us, but this is false. Protect us. May an imperishable heaven be ours by your grace, and we wish to have you as our son.' Skanda replied: 'You are my mothers, I am your son; all that you desire shall come to pass.' Then Skanda asked Shakra what should be done. Indra said: 'Abhijit, the younger sister of Rohini, rivaling her and desiring precedence, has gone to the forest to perform austerities. I am perplexed: a nakshatra has fallen from the sky. Consider this matter of time together with Brahma.' Then the Krittikas rose to the third heaven; this constellation, shaped like a cart, shines with fire as its deity. Vinata said to Skanda: 'You are my son, the offerer of the pinda. I wish always to dwell with you.' Skanda replied: 'So be it; command me out of a son's love. Honored as a daughter-in-law, you shall dwell here forever.'

भाष्य

Skanda accepts the rejected wives as mothers and restores their place in heaven. His power again acts as a guardian of honor and order.

संस्करण

4a30f3d691ff · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN