महाभारत 3.219.26-44

देवनागरी

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः ॥
पूतनां राक्षसीं प्राहुस् तं विद्यात् पूतनाग्रहम् ॥
कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ॥
पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ॥
गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ॥
अदितिं रेवतीं प्राहुर् ग्रहस् तस्यास् तु रैवतः ॥
सो ऽपि बालाञ् शिशून् घोरो बाधते वै महाग्रहः ॥
दैत्यानां या दितिर् माता ताम् आहुर् मुखमण्डिकाम् ॥
अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ॥
कुमाराश् च कुमार्यश् च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः ॥
ते ऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः ॥
तासाम् एव कुमारीणां पतयस् ते प्रकीर्तिताः ॥
अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्मिणः ॥
गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर् नृप ॥
शकुनिस् ताम् अथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि ॥
सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप ॥
सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ॥
पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा ॥
करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नराः ॥
इमे त्व् अष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ॥
द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ॥
कद्रूः सूक्ष्मवपुर् भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद् यदा ॥
भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ॥
गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ॥
ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ॥
या जनित्री त्व् अप्सरसां गर्भम् आस्ते प्रगृह्य सा ॥
उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः ॥
लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता ॥
लोहितायनिर् इत्य् एवं कदम्बे सा हि पूज्यते ॥
पुरुषेषु यथा रुद्रस् तथार्या प्रमदास्व् अपि ॥
आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थम् इज्यते ॥
एवम् एते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ॥
यावत् षोडश वर्षाणि अशिवास् ते शिवास् ततः ॥
ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश् चैव ये ग्रहाः ॥
सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ॥
तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपम् अथाञ्जनम् ॥
बलिकर्मोपहारश् च स्कन्दस्येज्या विशेषतः ॥
एवम् एते ऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ॥
आयुर् वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक् पूजानमस्कृताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ ||
pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham ||
kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī ||
piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā ||
garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā ||
aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ ||
so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ ||
daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām ||
atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā ||
kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ ||
te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ ||
tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ ||
ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ ||
gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa ||
śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi ||
saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa ||
sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi ||
pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā ||
karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ ||
ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ ||
dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe ||
kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā ||
bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate ||
gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati ||
tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate ||
yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā ||
upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ ||
lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā ||
lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate ||
puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api ||
āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate ||
evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ ||
yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ ||
ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ ||
sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ ||
teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam ||
balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ ||
evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām ||
āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः ॥ पूतनां राक्षसीं प्राहुस् तं विद्यात् पूतनाग्रहम् ॥ कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ॥ पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ॥ गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ॥ अदितिं रेवतीं प्राहुर् ग्रहस् तस्यास् तु रैवतः ॥ सो ऽपि बालाञ् शिशून् घोरो बाधते वै महाग्रहः ॥ दैत्यानां या दितिर् माता ताम् आहुर् मुखमण्डिकाम् ॥ अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ॥ कुमाराश् च कुमार्यश् च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः ॥ ते ऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः ॥ तासाम् एव कुमारीणां पतयस् ते प्रकीर्तिताः ॥ अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्मिणः ॥ गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर् नृप ॥ शकुनिस् ताम् अथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि ॥ सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप ॥ सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ॥ पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा ॥ करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नराः ॥ इमे त्व् अष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ॥ द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ॥ कद्रूः सूक्ष्मवपुर् भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद् यदा ॥ भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ॥ गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ॥ ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ॥ या जनित्री त्व् अप्सरसां गर्भम् आस्ते प्रगृह्य सा ॥ उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः ॥ लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता ॥ लोहितायनिर् इत्य् एवं कदम्बे सा हि पूज्यते ॥ पुरुषेषु यथा रुद्रस् तथार्या प्रमदास्व् अपि ॥ आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थम् इज्यते ॥ एवम् एते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ॥ यावत् षोडश वर्षाणि अशिवास् ते शिवास् ततः ॥ ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश् चैव ये ग्रहाः ॥ सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ॥ तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपम् अथाञ्जनम् ॥ बलिकर्मोपहारश् च स्कन्दस्येज्या विशेषतः ॥ एवम् एते ऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ॥ आयुर् वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक् पूजानमस्कृताः ॥vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ || pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham || kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī || piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā || garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā || aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ || so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ || daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām || atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā || kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ || te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ || tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ || ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ || gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa || śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi || saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa || sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi || pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā || karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ || ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ || dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe || kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā || bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate || gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati || tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate || yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā || upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ || lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā || lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate || puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api || āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate || evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ || yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ || ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ || sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ || teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam || balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ || evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām || āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ ||Markandeya lists the children's grahas and mothers: Vinata as Shakunigraha, Putana, Shitaputana, Raivata, Mukhamandika, the kumaras and kumaris born of Skanda, Surabhi, Sarama, the mother of trees who dwells in the karanja, Lohitayani, and Arya; these grahas are active until sixteen years of age, after which they become auspicious; they must be appeased with bathing, incense, ointment, offerings, and gifts, and especially by the worship of Skanda; when properly honored, they grant people well-being, long life, and strength.

अनुवाद

Then Markandeya named the grahas: Vinata is known as the terrible Shakunigraha; Putana is a rakshasi, known as Putanagraha; the terrible night-wandering Pishachi is called Shitaputana and steals the unborn children of human women; Aditi is called Revati, and her graha is Raivata, who likewise afflicts children; Diti, the mother of the daityas, is called Mukhamandika, hard to approach and delighting in the flesh of infants. The kumaras and kumaris born of Skanda are also great grahas who devour the unborn. Surabhi, the mother of cows, and Sarama, the mother of dogs, are likewise bound up with dangers to children and to the unborn. The mother of trees, who dwells in the karanja, is honored there by people desiring children. Lohitayani, daughter of the Red Ocean and nurse of Skanda, is honored in the kadamba. As Rudra is among men, so is Arya among women; Arya, the mother of Kumara, is worshipped for various desires. Thus have I told of the great grahas of the Kumaras: until sixteen years they are inauspicious, and thereafter auspicious. All the mothers named, and the male grahas as well, are known to embodied beings as Skandagrahas. Their appeasement must be performed with bathing, incense, ointment, the rite of offering, and gifts, and especially by the worship of Skanda. Thus honored and rightly saluted, they grant people well-being, life, and strength.'

भाष्य

The catalog of grahas may look forbidding, but its purpose is practical: to name the danger and to give a means of appeasing it through the worship of Skanda.

संस्करण

6467d81e9bca · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN