महाभारत 3.219.14-25

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनम् अब्रवीत् ॥
वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः ॥
इच्छामो मातरस् तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ॥
स्कन्द उवाच
मातरस् तु भवत्यो मे भवतीनाम् अहं सुतः ॥
उच्यतां यन् मया कार्यं भवतीनाम् अथेप्सितम् ॥
मातर ऊचुः
यास् तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः ॥
अस्माकं तद् भवेत् स्थानं तासां चैव न तद् भवेत् ॥
भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ ॥
प्रजास्माकं हृतास् ताभिस् त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः ॥
स्कन्द उवाच
दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर् निषेवितुम् ॥
अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ ॥
मातर ऊचुः
इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः ॥
त्वया सह पृथग्भूता ये च तासाम् अथेश्वराः ॥
स्कन्द उवाच
प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिर् उदाहृतम् ॥
परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः ॥
मातर ऊचुः
परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि ॥
त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश् चिरं प्रभो ॥
स्कन्द उवाच
यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः ॥
प्रबाधत मनुष्याणां तावद् रूपैः पृथग्विधैः ॥
अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रम् आत्मानम् अव्ययम् ॥
परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततः शरीरात् स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः ॥
भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः ॥
अपतत् स तदा भूमौ विसंज्ञो ऽथ क्षुधान्वितः ॥
स्कन्देन सो ऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपो ऽभवद् ग्रहः ॥
स्कन्दापस्मारम् इत्य् आहुर् ग्रहं तं द्विजसत्तमाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanam abravīt ||
vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ ||
icchāmo mātaras tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ ||
skanda uvāca
mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṃ sutaḥ ||
ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ bhavatīnām athepsitam ||
mātara ūcuḥ
yās tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ ||
asmākaṃ tad bhavet sthānaṃ tāsāṃ caiva na tad bhavet ||
bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha ||
prajāsmākaṃ hṛtās tābhis tvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ ||
skanda uvāca
dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum ||
anyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha ||
mātara ūcuḥ
icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ ||
tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ ||
skanda uvāca
prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhir udāhṛtam ||
parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ ||
mātara ūcuḥ
parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi ||
tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṃ prabho ||
skanda uvāca
yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ ||
prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvad rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam ||
paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ ||
bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ ||
apatat sa tadā bhūmau visaṃjño 'tha kṣudhānvitaḥ ||
skandena so 'bhyanujñāto raudrarūpo 'bhavad grahaḥ ||
skandāpasmāram ity āhur grahaṃ taṃ dvijasattamāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनम् अब्रवीत् ॥ वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः ॥ इच्छामो मातरस् तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ॥ स्कन्द उवाच मातरस् तु भवत्यो मे भवतीनाम् अहं सुतः ॥ उच्यतां यन् मया कार्यं भवतीनाम् अथेप्सितम् ॥ मातर ऊचुः यास् तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः ॥ अस्माकं तद् भवेत् स्थानं तासां चैव न तद् भवेत् ॥ भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ ॥ प्रजास्माकं हृतास् ताभिस् त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः ॥ स्कन्द उवाच दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर् निषेवितुम् ॥ अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ ॥ मातर ऊचुः इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः ॥ त्वया सह पृथग्भूता ये च तासाम् अथेश्वराः ॥ स्कन्द उवाच प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिर् उदाहृतम् ॥ परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः ॥ मातर ऊचुः परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि ॥ त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश् चिरं प्रभो ॥ स्कन्द उवाच यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः ॥ प्रबाधत मनुष्याणां तावद् रूपैः पृथग्विधैः ॥ अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रम् आत्मानम् अव्ययम् ॥ परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः शरीरात् स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः ॥ भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः ॥ अपतत् स तदा भूमौ विसंज्ञो ऽथ क्षुधान्वितः ॥ स्कन्देन सो ऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपो ऽभवद् ग्रहः ॥ स्कन्दापस्मारम् इत्य् आहुर् ग्रहं तं द्विजसत्तमाः ॥mārkaṇḍeya uvāca atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanam abravīt || vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ || icchāmo mātaras tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ || skanda uvāca mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṃ sutaḥ || ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ bhavatīnām athepsitam || mātara ūcuḥ yās tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ || asmākaṃ tad bhavet sthānaṃ tāsāṃ caiva na tad bhavet || bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha || prajāsmākaṃ hṛtās tābhis tvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ || skanda uvāca dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum || anyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha || mātara ūcuḥ icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ || tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ || skanda uvāca prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhir udāhṛtam || parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ || mātara ūcuḥ parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi || tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṃ prabho || skanda uvāca yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ || prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvad rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ || ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam || paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ || mārkaṇḍeya uvāca tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ || bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ || apatat sa tadā bhūmau visaṃjño 'tha kṣudhānvitaḥ || skandena so 'bhyanujñāto raudrarūpo 'bhavad grahaḥ || skandāpasmāram ity āhur grahaṃ taṃ dvijasattamāḥ ||The assembly of mothers asks Skanda to make them the mothers of the whole world and honored in place of the former mothers; Skanda says that children already given cannot be taken back, but he can give them another portion; they wish to feed on the children of the former mothers and to dwell with Skanda; Skanda gives them a difficult portion: until the age of sixteen they may, in various forms, trouble people, but must protect children who are properly honored; he gives them his own unchanging terrible form; from Skanda's body emerges a mighty, golden-radiant man, hungry and unconscious, who becomes the terrible graha Skandapasmara.

अनुवाद

Then all the mothers said to Skanda: 'We are the mothers of the whole world, praised by the sages. We wish to be your mothers; honor us.' Skanda replied: 'You are my mothers, I am your son. Tell me what I should do for you.' The mothers said: 'Let our place be the place of the former mothers of the world, and let their place vanish. Let us be honored by the world, and not them; give us their children, who were stolen by them because of you.' Skanda replied: 'The children already given cannot be taken up by you. I will give you another portion, whatever you desire in your heart.' They said: 'We wish to feed on the children of those mothers, and on those who have become separate from you.' Skanda said: 'I give you children, but what you have asked is a hard thing. Protect, blessings upon you, the children who are rightly honored. Until the children of people reach sixteen years, trouble them in your various forms. And I will give you my own terrible, unchanging self; together with it, honored ones, you shall dwell in happiness.' Then from Skanda's body there fell forth a mighty man of golden radiance, to feed on the children of mortals. He fell to the ground senseless and consumed by hunger; with Skanda's sanction he became a terrible graha. The twice-born call this graha Skandapasmara.

भाष्य

Skanda does not leave children defenseless: the mothers receive the power to trouble them only up to a limit and on condition of being appeased. Here ritual stands guard over vulnerable childhood.

संस्करण

c9dd81d81799 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN