महाभारत 3.220.17-27

देवनागरी

एवम् एते पिशाचानाम् असंख्येया गणाः स्मृताः ॥
घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे संभवं नृप ॥
ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याव् इति श्रुते ॥
गुहस्य ते स्वयं दत्ते शक्रेणानाय्य धीमता ॥
एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा ॥
पताका कार्त्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता ॥
यानि क्रीडनकान्य् अस्य देवैर् दत्तानि वै तदा ॥
तैर् एव रमते देवो महासेनो महाबलः ॥
स संवृतः पिशाचानां गणैर् देवगणैस् तथा ॥
शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः ॥
तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः ॥
आदित्येनेवांशुमता मन्दरश् चारुकन्दरः ॥
संतानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैर् अपि ॥
पारिजातवनैश् चैव जपाशोकवनैस् तथा ॥
कदम्बतरुषण्डैश् च दिव्यैर् मृगगणैर् अपि ॥
दिव्यैः पक्षिगणैश् चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः ॥
तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे चैव महर्षयः ॥
मेघतूर्यरवाश् चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः ॥
तत्र दिव्याश् च गन्धर्वा नृत्यन्त्य् अप्सरसस् तथा ॥
हृष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान् ॥
एवं सेन्द्रं जगत् सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम् ॥
प्रहृष्टं प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

evam ete piśācānām asaṃkhyeyā gaṇāḥ smṛtāḥ ||
ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa ||
airāvatasya ghaṇṭe dve vaijayantyāv iti śrute ||
guhasya te svayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā ||
ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā skandasya cāparā ||
patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lohitā ||
yāni krīḍanakāny asya devair dattāni vai tadā ||
tair eva ramate devo mahāseno mahābalaḥ ||
sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā ||
śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śriyā vṛtaḥ ||
tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ ||
ādityenevāṃśumatā mandaraś cārukandaraḥ ||
saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīravanair api ||
pārijātavanaiś caiva japāśokavanais tathā ||
kadambataruṣaṇḍaiś ca divyair mṛgagaṇair api ||
divyaiḥ pakṣigaṇaiś caiva śuśubhe śvetaparvataḥ ||
tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ ||
meghatūryaravāś caiva kṣubdhodadhisamasvanāḥ ||
tatra divyāś ca gandharvā nṛtyanty apsarasas tathā ||
hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śrūyate ninado mahān ||
evaṃ sendraṃ jagat sarvaṃ śvetaparvatasaṃsthitam ||
prahṛṣṭaṃ prekṣate skandaṃ na ca glāyati darśanāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

एवम् एते पिशाचानाम् असंख्येया गणाः स्मृताः ॥ घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे संभवं नृप ॥ ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याव् इति श्रुते ॥ गुहस्य ते स्वयं दत्ते शक्रेणानाय्य धीमता ॥ एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा ॥ पताका कार्त्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता ॥ यानि क्रीडनकान्य् अस्य देवैर् दत्तानि वै तदा ॥ तैर् एव रमते देवो महासेनो महाबलः ॥ स संवृतः पिशाचानां गणैर् देवगणैस् तथा ॥ शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः ॥ तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः ॥ आदित्येनेवांशुमता मन्दरश् चारुकन्दरः ॥ संतानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैर् अपि ॥ पारिजातवनैश् चैव जपाशोकवनैस् तथा ॥ कदम्बतरुषण्डैश् च दिव्यैर् मृगगणैर् अपि ॥ दिव्यैः पक्षिगणैश् चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः ॥ तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे चैव महर्षयः ॥ मेघतूर्यरवाश् चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः ॥ तत्र दिव्याश् च गन्धर्वा नृत्यन्त्य् अप्सरसस् तथा ॥ हृष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान् ॥ एवं सेन्द्रं जगत् सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम् ॥ प्रहृष्टं प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात् ॥evam ete piśācānām asaṃkhyeyā gaṇāḥ smṛtāḥ || ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa || airāvatasya ghaṇṭe dve vaijayantyāv iti śrute || guhasya te svayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā || ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā skandasya cāparā || patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lohitā || yāni krīḍanakāny asya devair dattāni vai tadā || tair eva ramate devo mahāseno mahābalaḥ || sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā || śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śriyā vṛtaḥ || tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ || ādityenevāṃśumatā mandaraś cārukandaraḥ || saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīravanair api || pārijātavanaiś caiva japāśokavanais tathā || kadambataruṣaṇḍaiś ca divyair mṛgagaṇair api || divyaiḥ pakṣigaṇaiś caiva śuśubhe śvetaparvataḥ || tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ || meghatūryaravāś caiva kṣubdhodadhisamasvanāḥ || tatra divyāś ca gandharvā nṛtyanty apsarasas tathā || hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śrūyate ninado mahān || evaṃ sendraṃ jagat sarvaṃ śvetaparvatasaṃsthitam || prahṛṣṭaṃ prekṣate skandaṃ na ca glāyati darśanāt ||Mārkaṇḍeya tells of the countless hosts of piśācas, then of the two bells of Airāvata, called Vaijayantī, which Śakra gave to Guha; one bell belongs to Viśākha, the other to Skanda, and the banners of Kārttikeya and Viśākha are red; the gods gave him toys, with which Mahāsena plays; surrounded by hosts of piśācas and gods, he shines upon the golden Śveta Mountain, full of blossoming santānaka, karavīra, pārijāta, japā, and aśoka trees, divine beasts and birds; there all the gods, sages, gandharvas, and apsarases gaze joyfully upon Skanda standing on Śveta Mountain, and never tire of the sight.

अनुवाद

"Such are the countless hosts of piśācas. Now hear of the origin of the bell and the banner. Airāvata had two bells, called Vaijayantī; the wise Śakra himself brought them and gave them to Guha. One bell belongs to Viśākha, the other to Skanda; the banner of Kārttikeya and Viśākha is red. With those toys which the gods gave him then, the god Mahāsena, mighty in strength, plays. Surrounded by hosts of piśācas and gods, he shone upon the golden mountain, encircled by Śrī. With this hero the mountain of beautiful forests shone, as Mandara with its lovely caverns shines with the radiant sun. Blossoming forests of santānaka, karavīra, pārijāta, japā, and aśoka, thickets of kadamba, divine beasts and birds adorned Śveta Mountain. There were all the hosts of gods and all the great sages, and heavenly trumpets sounded, like the roar of a churned ocean. There divine gandharvas and apsarases danced, and a great joyful clamor of beings was heard. Thus the whole world together with Indra, standing on Śveta Mountain, gazed joyfully upon Skanda and did not tire of the sight."

भाष्य

The close of this block turns a fearsome birth into a vision of beauty: Skanda is surrounded by Śrī, by gods, sages, music, and a living mountain. Power becomes the object of joyful darśana.

संस्करण

3c9d4fc52c27 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:22:26 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN