महाभारत 3.222.1-8

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥
द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम् ॥
जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः ॥
चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र ते ऽन्योन्यस्य प्रियंवदे ॥
कथयाम् आसतुश् चित्राः कथाः कुरुयदुक्षिताम् ॥
अथाब्रवीत् सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया ॥
सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा ॥
केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवान् उपतिष्ठसि ॥
लोकपालोपमान् वीरान् यूनः परमसंमतान् ॥
कथं च वशगास् तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे ॥
तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने ॥
मुखप्रेक्षाश् च ते सर्वे तत्त्वम् एतद् ब्रवीहि मे ॥
व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा ॥
विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमस् तथागदाः ॥
मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगवेदनम् ॥
येन कृष्णे भवेन् नित्यं मम कृष्णो वशानुगः ॥
एवम् उक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी ॥
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu ||
draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam ||
jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ ||
cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nyonyasya priyaṃvade ||
kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām ||
athābravīt satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī priyā ||
sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā ||
kena draupadi vṛttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi ||
lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṃmatān ||
kathaṃ ca vaśagās tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe ||
tava vaśyā hi satataṃ pāṇḍavāḥ priyadarśane ||
mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me ||
vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā ||
vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃ japahomas tathāgadāḥ ||
mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhagavedanam ||
yena kṛṣṇe bhaven nityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ ||
evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī ||
pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम् ॥ जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः ॥ चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र ते ऽन्योन्यस्य प्रियंवदे ॥ कथयाम् आसतुश् चित्राः कथाः कुरुयदुक्षिताम् ॥ अथाब्रवीत् सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया ॥ सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा ॥ केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवान् उपतिष्ठसि ॥ लोकपालोपमान् वीरान् यूनः परमसंमतान् ॥ कथं च वशगास् तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे ॥ तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने ॥ मुखप्रेक्षाश् च ते सर्वे तत्त्वम् एतद् ब्रवीहि मे ॥ व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा ॥ विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमस् तथागदाः ॥ मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगवेदनम् ॥ येन कृष्णे भवेन् नित्यं मम कृष्णो वशानुगः ॥ एवम् उक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी ॥ पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu || draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam || jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ || cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nyonyasya priyaṃvade || kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām || athābravīt satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī priyā || sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā || kena draupadi vṛttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi || lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṃmatān || kathaṃ ca vaśagās tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe || tava vaśyā hi satataṃ pāṇḍavāḥ priyadarśane || mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me || vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā || vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃ japahomas tathāgadāḥ || mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhagavedanam || yena kṛṣṇe bhaven nityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ || evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī || pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām ||When the brahmins and the great Pandavas are seated together, Draupadi and Satyabhama enter, laughing joyfully and conversing about various tales of the Kurus and Yadus; then Krishna's beloved wife, the daughter of Satrajit, privately asks Yajnaseni how she serves the young, honored Pandavas, who are like guardians of the world, why they are submissive to her and never angry, and whether this comes from vows, austerity, ablutions, mantras, medicines, knowledge, roots, japa, homa, or potions -- so that her own Krishna might always be obedient to her; after this question Satyabhama falls silent, and faithful Draupadi replies.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'When the brahmins and the great Pandavas were seated together, Draupadi and Satyabhama entered, laughing and rejoicing, and sat down comfortably. Not having seen each other for a long time, these loving friends told one another various tales of the Kurus and Yadus. Then Satyabhama, Krishna's beloved wife and the daughter of Satrajit, said in private to slender-waisted Yajnaseni: "By what conduct, Draupadi, do you serve the Pandavas -- young heroes, like guardians of the world, and greatly honored? Why are they obedient to you and never angry, O lovely one? All the Pandavas are always under your power and gaze upon your face. Tell me the truth. Is it perhaps vows, austerity, ablutions, mantras, medicines, the power of knowledge, the power of roots, japa, homa, or potions? Tell me, Panchali, of the glorious means, so that my Krishna too may always follow my will." Having said this, glorious Satyabhama fell silent, and great, faithful Draupadi answered her.'

भाष्य

Satyabhama asks about control, but Draupadi answers about trust and dharma. In this way the conversation shifts at once from manipulation to service.

संस्करण

f4438db5b34a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN