महाभारत 3.222.36-57

देवनागरी

अहं पतीन् नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये ॥
नापि परिवदे श्वश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता ॥
अवधानेन सुभगे नित्योत्थानतयैव च ॥
भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च ॥
नित्यम् आर्याम् अहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम् ॥
स्वयं परिचराम्य् एका स्नानाच्छादनभोजनैः ॥
नैताम् अतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः ॥
नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम् ॥
अष्टाव् अग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा ॥
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ॥
त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥
दशान्यानि सहस्राणि येषाम् अन्नं सुसंस्कृतम् ॥
ह्रियते रुक्मपात्रीभिर् यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् ॥
तान् सर्वान् अग्रहारेण ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ॥
यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः ॥
शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः ॥
कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः ॥
महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश् चन्दनोक्षिताः ॥
मणीन् हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः ॥
तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च ॥
सर्वासाम् एव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम् ॥
शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ॥
पात्रीहस्ता दिवारात्रम् अतिथीन् भोजयन्त्य् उत ॥
शतम् अश्वसहस्राणि दश नागायुतानि च ॥
युधिष्ठिरस्यानुयात्रम् इन्द्रप्रस्थनिवासिनः ॥
एतद् आसीत् तदा राज्ञो यन् महीं पर्यपालयत् ॥
येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च ॥
अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः ॥
आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम् ॥
सर्वं राज्ञः समुदयम् आयं च व्ययम् एव च ॥
एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम् ॥
मयि सर्वं समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभाः ॥
उपासनरताः सर्वे घटन्ते स्म शुभानने ॥
तम् अहं भारम् आसक्तम् अनाधृष्यं दुरात्मभिः ॥
सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै ॥
अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णम् इवोदधिम् ॥
एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम् ॥
अनिशायां निशायां च सहायाः क्षुत्पिपासयोः ॥
आराधयन्त्याः कौरव्यांस् तुल्या रात्रिर् अहश् च मे ॥
प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च ॥
नित्यकालम् अहं सत्ये एतत् संवननं मम ॥
एतज् जानाम्य् अहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत् ॥
असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ahaṃ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye ||
nāpi parivade śvaśrūṃ sarvadā pariyantritā ||
avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca ||
bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca ||
nityam āryām ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm ||
svayaṃ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ ||
naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ ||
nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām ||
aṣṭāv agre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā ||
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane ||
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ ||
triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ ||
daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṃ susaṃskṛtam ||
hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām ||
tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ ||
yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ ||
śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ ||
kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ ||
mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ ||
maṇīn hema ca bibhratyo nṛtyagītaviśāradāḥ ||
tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhojanācchādanāni ca ||
sarvāsām eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam ||
śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ ||
pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta ||
śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca ||
yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ ||
etad āsīt tadā rājño yan mahīṃ paryapālayat ||
yeṣāṃ saṃkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca ||
antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ ||
ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam ||
sarvaṃ rājñaḥ samudayam āyaṃ ca vyayam eva ca ||
ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvinām ||
mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ ||
upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane ||
tam ahaṃ bhāram āsaktam anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ ||
sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai ||
adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim ||
ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām ||
aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ ||
ārādhayantyāḥ kauravyāṃs tulyā rātrir ahaś ca me ||
prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca ||
nityakālam ahaṃ satye etat saṃvananaṃ mama ||
etaj jānāmy ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat ||
asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अहं पतीन् नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये ॥ नापि परिवदे श्वश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता ॥ अवधानेन सुभगे नित्योत्थानतयैव च ॥ भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च ॥ नित्यम् आर्याम् अहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम् ॥ स्वयं परिचराम्य् एका स्नानाच्छादनभोजनैः ॥ नैताम् अतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः ॥ नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम् ॥ अष्टाव् अग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा ॥ भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ॥ त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥ दशान्यानि सहस्राणि येषाम् अन्नं सुसंस्कृतम् ॥ ह्रियते रुक्मपात्रीभिर् यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् ॥ तान् सर्वान् अग्रहारेण ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ॥ यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः ॥ शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः ॥ कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः ॥ महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश् चन्दनोक्षिताः ॥ मणीन् हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः ॥ तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च ॥ सर्वासाम् एव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम् ॥ शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ॥ पात्रीहस्ता दिवारात्रम् अतिथीन् भोजयन्त्य् उत ॥ शतम् अश्वसहस्राणि दश नागायुतानि च ॥ युधिष्ठिरस्यानुयात्रम् इन्द्रप्रस्थनिवासिनः ॥ एतद् आसीत् तदा राज्ञो यन् महीं पर्यपालयत् ॥ येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च ॥ अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः ॥ आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम् ॥ सर्वं राज्ञः समुदयम् आयं च व्ययम् एव च ॥ एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम् ॥ मयि सर्वं समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभाः ॥ उपासनरताः सर्वे घटन्ते स्म शुभानने ॥ तम् अहं भारम् आसक्तम् अनाधृष्यं दुरात्मभिः ॥ सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै ॥ अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णम् इवोदधिम् ॥ एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम् ॥ अनिशायां निशायां च सहायाः क्षुत्पिपासयोः ॥ आराधयन्त्याः कौरव्यांस् तुल्या रात्रिर् अहश् च मे ॥ प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च ॥ नित्यकालम् अहं सत्ये एतत् संवननं मम ॥ एतज् जानाम्य् अहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत् ॥ असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये ॥ahaṃ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye || nāpi parivade śvaśrūṃ sarvadā pariyantritā || avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca || bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca || nityam āryām ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm || svayaṃ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ || naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ || nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām || aṣṭāv agre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā || bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane || aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ || triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ || daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṃ susaṃskṛtam || hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām || tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ || yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ || śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ || kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ || mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ || maṇīn hema ca bibhratyo nṛtyagītaviśāradāḥ || tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhojanācchādanāni ca || sarvāsām eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam || śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ || pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta || śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca || yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ || etad āsīt tadā rājño yan mahīṃ paryapālayat || yeṣāṃ saṃkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca || antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ || ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam || sarvaṃ rājñaḥ samudayam āyaṃ ca vyayam eva ca || ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvinām || mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ || upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane || tam ahaṃ bhāram āsaktam anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ || sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai || adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim || ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām || aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ || ārādhayantyāḥ kauravyāṃs tulyā rātrir ahaś ca me || prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca || nityakālam ahaṃ satye etat saṃvananaṃ mama || etaj jānāmy ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat || asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye ||Draupadi continues: she does not outdo her husbands in clothing, food, or ornaments, does not criticize her mother-in-law, and because of her attentiveness, her constant rising early, and her service to her elders, her husbands are well disposed toward her; she herself serves Kunti with bathing, clothing, and food, never outdoing or criticizing her; in Yudhishthira's house thousands of brahmins, snatakas, and yatis once ate daily, and she honored them with drink, clothing, and food; she knew the names, appearance, food, clothing, duties done and undone of a hundred thousand serving women, knew the entire household economy, the income and expenditure of the Pandavas, bore the heavy burden of the family, labored day and night, knew her husbands' treasury, rose first and lay down last; this is her great means of binding her husbands' affection, while the path of dishonest women she neither follows nor desires.

अनुवाद

'I do not outdo my husbands in clothing, food, or ornaments, and I do not criticize my mother-in-law; I always keep myself in check. Because of my attentiveness, my constant early rising, and my service to my elders, my husbands are well disposed toward me. To noble Kunti, who bore heroes and speaks the truth, I alone attend with bathing, clothing, and food. I never outdo her in garments, ornaments, or food, and I do not criticize Pritha, who is equal to the earth. In earlier times, eight thousand brahmins ate daily in Yudhishthira's house from golden vessels; eighty-eight thousand snatakas, householders, each maintained with thirty serving women, were supported by Yudhishthira; and another ten thousand yatis, keepers of celibacy, received well-prepared food in golden vessels. All these brahmins, expounders of Brahman, I honored as was fitting with drink, clothing, and food. The great son of Kunti had a hundred thousand serving women with bracelets and necklaces, adorned, wearing costly garlands, golden-hued, anointed with sandal, skilled in dance and song; I knew the name, appearance, food, clothing, and the deeds done and undone of each of them. Another hundred thousand serving women of the wise son of Kunti, vessels in hand, fed the guests day and night. A hundred thousand horses and ten thousand elephants attended Yudhishthira, who dwelt in Indraprastha. While he ruled the earth, I knew the count and order of all this; I knew what was done and undone by all the inner chambers and all the servants, down to the cowherds and shepherds. I alone, fair one, knew the entire income and expenditure of the glorious Pandavas. Having laid the whole household upon me, the bulls among the Bharatas were free to devote themselves to their duties; and I, giving up every comfort, bore this heavy burden day and night, a burden beyond the reach of the wicked. Like the ocean, full of Varuna's treasures, I alone knew the treasury of my husbands, and night and day were equal to me while I gladdened them, with hunger and thirst as my only companions. I am the first to wake and the last to lie down; this, Satya, is my constant means of binding their affection. This is the great means I know for holding one's husbands; the conduct of dishonest women I neither practice nor desire.'

भाष्य

In Draupadi, the devoted wife and the manager of the royal household are joined as one. Her faithfulness is not passive: it is memory, labor, accounting, and the capacity to bear responsibility.

संस्करण

1a286cbc1c21 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN