महाभारत 3.230.1-10

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततस् ते सहिताः सर्वे दुर्योधनम् उपागमन् ॥
अब्रुवंश् च महाराज यद् ऊचुः कौरवं प्रति ॥
गन्धर्वैर् वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ॥
अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ॥
शासतैनान् अधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिणः ॥
यदि प्रक्रीडितो देवैः सर्वैः सह शतक्रतुः ॥
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः ॥
सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश् चापि सहस्रशः ॥
ततः प्रमथ्य गन्धर्वांस् तद् वनं विविशुर् बलात् ॥
सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ॥
ततो ऽपरैर् अवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः ॥
ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप ॥
तान् अनादृत्य गन्धर्वांस् तद् वनं विविशुर् महत् ॥
यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥
ततस् ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ॥
गन्धर्वराजस् तान् सर्वान् अब्रवीत् कौरवान् प्रति ॥
अनार्याञ् शासतेत्य् एवं चित्रसेनो ऽत्यमर्षणः ॥
अनुज्ञातास् तु गन्धर्वाश् चित्रसेनेन भारत ॥
प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रान् अभिद्रवन् ॥
तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रान् गन्धर्वान् उद्यतायुधान् ॥
सर्वे ते प्राद्रवन् संख्ये धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman ||
abruvaṃś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṃ prati ||
gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān ||
amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata ||
śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ ||
yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ ||
duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ ||
sarva evābhisaṃnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ ||
tataḥ pramathya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur balāt ||
siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa ||
tato 'parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ ||
te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa ||
tān anādṛtya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur mahat ||
yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ ||
tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan ||
gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati ||
anāryāñ śāsatety evaṃ citraseno 'tyamarṣaṇaḥ ||
anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata ||
pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan ||
tān dṛṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān ||
sarve te prādravan saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततस् ते सहिताः सर्वे दुर्योधनम् उपागमन् ॥ अब्रुवंश् च महाराज यद् ऊचुः कौरवं प्रति ॥ गन्धर्वैर् वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ॥ अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ॥ शासतैनान् अधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिणः ॥ यदि प्रक्रीडितो देवैः सर्वैः सह शतक्रतुः ॥ दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः ॥ सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश् चापि सहस्रशः ॥ ततः प्रमथ्य गन्धर्वांस् तद् वनं विविशुर् बलात् ॥ सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ॥ ततो ऽपरैर् अवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः ॥ ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप ॥ तान् अनादृत्य गन्धर्वांस् तद् वनं विविशुर् महत् ॥ यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥ ततस् ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ॥ गन्धर्वराजस् तान् सर्वान् अब्रवीत् कौरवान् प्रति ॥ अनार्याञ् शासतेत्य् एवं चित्रसेनो ऽत्यमर्षणः ॥ अनुज्ञातास् तु गन्धर्वाश् चित्रसेनेन भारत ॥ प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रान् अभिद्रवन् ॥ तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रान् गन्धर्वान् उद्यतायुधान् ॥ सर्वे ते प्राद्रवन् संख्ये धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman || abruvaṃś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṃ prati || gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān || amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata || śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ || yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ || duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ || sarva evābhisaṃnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ || tataḥ pramathya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur balāt || siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa || tato 'parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ || te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa || tān anādṛtya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur mahat || yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ || tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan || gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati || anāryāñ śāsatety evaṃ citraseno 'tyamarṣaṇaḥ || anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata || pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan || tān dṛṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān || sarve te prādravan saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ||Messengers come to Duryodhana and report the words of the Gandharvas; when the army was stopped, the mighty son of Dhritarashtra, filled with indignation, orders the punishment of these men ignorant of dharma, even if Indra himself is playing there with all the gods; hearing him, all the sons of Dhritarashtra and thousands of warriors arm themselves, force their way through the Gandharvas, and enter the forest with a lion's roar; when other Gandharvas peacefully stop them again, they disregard them and enter; the sky-dwellers report to Chitrasena, and the enraged king of the Gandharvas orders the punishment of these non-Aryans; with his permission the armed Gandharvas rush upon the sons of Dhritarashtra, and they flee before the eyes of Duryodhana.

अनुवाद

Vaishampayana said: "Then all of them together came to Duryodhana and told him, great king, what had been said to the Kaurava. When the army had been halted by the Gandharvas, the mighty son of Dhritarashtra, filled with indignation, addressed the troops: 'Punish these men who do not know dharma and do what displeases me, even if Shatakratu himself is playing there together with all the gods.' Hearing Duryodhana's words, all the mighty sons of Dhritarashtra and thousands of warriors armed themselves. Then, crushing the Gandharvas, they forced their way into that forest, filling the ten directions with a great lion's roar. Then other Gandharvas again stopped the warriors of Kuru, and did so with peaceful words, O lord of the earth. But they, showing no respect to the Gandharvas, entered the great forest. When the sons of Dhritarashtra together with their king would not be stopped by words, all the sky-wanderers reported this to Chitrasena. Chitrasena, king of the Gandharvas, greatly enraged, said of the Kauravas: 'Punish these non-Aryans.' With Chitrasena's permission, all the armed Gandharvas rushed upon the sons of Dhritarashtra. Seeing these swift Gandharvas with weapons raised, all the Kauravas fled the battle before the eyes of the son of Dhritarashtra."

भाष्य

Duryodhana answers a warning with force and at once reveals the emptiness of his pride: his army flees from the very ones he wished to humiliate.

संस्करण

a8e57df15046 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN