महाभारत 3.231.1-8

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
गन्धर्वैस् तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे ॥
संप्राद्रवच् चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥
तान् दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् ॥
दुर्योधनो महाराज नासीत् तत्र पराङ्मुखः ॥
ताम् आपतन्तीं संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् ॥
महता शरवर्षेण सो ऽभ्यवर्षद् अरिंदमः ॥
अचिन्त्य शरवर्षं तु गन्धर्वास् तस्य तं रथम् ॥
दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवारयन् ॥
युगम् ईषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी ॥
अश्वांस् त्रिवेणुं तल्पं च तिलशो ऽभ्यहनन् रथम् ॥
दुर्योधनं चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि ॥
अभिद्रुत्य महाबाहुर् जीवग्राहम् अथाग्रहीत् ॥
तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे ॥
पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः ॥
विविंशतिं चित्रसेनम् आदायान्ये प्रदुद्रुवुः ॥
विन्दानुविन्दाव् अपरे राजदारांश् च सर्वशः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
gandharvais tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe ||
saṃprādravac camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ||
tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān ||
duryodhano mahārāja nāsīt tatra parāṅmukhaḥ ||
tām āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm ||
mahatā śaravarṣeṇa so 'bhyavarṣad ariṃdamaḥ ||
acintya śaravarṣaṃ tu gandharvās tasya taṃ ratham ||
duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan ||
yugam īṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī ||
aśvāṃs triveṇuṃ talpaṃ ca tilaśo 'bhyahanan ratham ||
duryodhanaṃ citraseno virathaṃ patitaṃ bhuvi ||
abhidrutya mahābāhur jīvagrāham athāgrahīt ||
tasmin gṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe ||
paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ ||
viviṃśatiṃ citrasenam ādāyānye pradudruvuḥ ||
vindānuvindāv apare rājadārāṃś ca sarvaśaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच गन्धर्वैस् तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे ॥ संप्राद्रवच् चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ तान् दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् ॥ दुर्योधनो महाराज नासीत् तत्र पराङ्मुखः ॥ ताम् आपतन्तीं संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् ॥ महता शरवर्षेण सो ऽभ्यवर्षद् अरिंदमः ॥ अचिन्त्य शरवर्षं तु गन्धर्वास् तस्य तं रथम् ॥ दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ युगम् ईषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी ॥ अश्वांस् त्रिवेणुं तल्पं च तिलशो ऽभ्यहनन् रथम् ॥ दुर्योधनं चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि ॥ अभिद्रुत्य महाबाहुर् जीवग्राहम् अथाग्रहीत् ॥ तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे ॥ पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः ॥ विविंशतिं चित्रसेनम् आदायान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ विन्दानुविन्दाव् अपरे राजदारांश् च सर्वशः ॥vaiśaṃpāyana uvāca gandharvais tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe || saṃprādravac camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ || tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān || duryodhano mahārāja nāsīt tatra parāṅmukhaḥ || tām āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm || mahatā śaravarṣeṇa so 'bhyavarṣad ariṃdamaḥ || acintya śaravarṣaṃ tu gandharvās tasya taṃ ratham || duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan || yugam īṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī || aśvāṃs triveṇuṃ talpaṃ ca tilaśo 'bhyahanan ratham || duryodhanaṃ citraseno virathaṃ patitaṃ bhuvi || abhidrutya mahābāhur jīvagrāham athāgrahīt || tasmin gṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe || paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ || viviṃśatiṃ citrasenam ādāyānye pradudruvuḥ || vindānuvindāv apare rājadārāṃś ca sarvaśaḥ ||When the Gandharvas break the great chariot-warrior Karna, the whole army flees before the eyes of the son of Dhritarashtra; Duryodhana alone does not turn his back, and showers the advancing host of Gandharvas with arrows, but they, wishing to kill him, surround his chariot, breaking its yoke, pole, guard-rail, banner, charioteer, horses and seat; Chitrasena seizes the chariotless Duryodhana alive, while the Gandharvas surround Duhshasana, carry off Vivimshati, Chitrasena, Vinda, Anuvinda, and all the royal wives.

अनुवाद

Vaishampayana said: "When the Gandharvas had broken the great chariot-warrior Karna, the whole host fled before the eyes of the son of Dhritarashtra. Seeing all the sons of Dhritarashtra fleeing with their backs turned, Duryodhana, the great king, alone did not turn his back. Seeing the great host of Gandharvas bearing down upon him, that queller of foes showered it with a great rain of arrows. But the Gandharvas, heedless of his arrows and desiring to kill Duryodhana, surrounded his chariot on every side. They broke to pieces its yoke, pole, guard-rail, banner, charioteer, horses, triveṇu and seat. Then mighty-armed Chitrasena fell upon Duryodhana, who had lost his chariot and fallen to the ground, and took him alive. When he had been seized, O lord of kings, the Gandharvas surrounded Duhshasana, who still stood upon his chariot, on every side. Others, having seized Vivimshati and Chitrasena, ran off with them; others carried away Vinda and Anuvinda, and all the royal wives."

भाष्य

The campaign conceived as a spectacle of another's humiliation turns back upon Duryodhana himself. So adharma yields its fruit without long delay.

संस्करण

a8320d1f4122 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN