महाभारत 3.274.19-31

देवनागरी

स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ॥
शूलम् इन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥
तच् छूलम् अन्तरा रामश् चिच्छेद निशितैः शरैः ॥
तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम् आविशत् ॥
ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ् शरान् ॥
सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥
ततो भुशुण्डीः शूलांश् च मुसलानि परश्वधान् ॥
शक्तीश् च विविधाकाराः शतघ्नीश् च शितक्षुराः ॥
तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ॥
भयात् प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥
ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम् ॥
तूणाद् आदाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥
तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् ॥
जहृषुर् देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥
अल्पावशेषम् आयुश् च ततो ऽमन्यन्त रक्षसः ॥
ब्रह्मास्त्रोदीरणाच् छत्रोर् देवगन्धर्वकिंनराः ॥
ततः ससर्ज तं रामः शरम् अप्रतिमौजसम् ॥
रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥
स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः ॥
प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ॥
ततः प्रहृष्टास् त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः ॥
निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
तत्यजुस् तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम् ॥
भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥
शरीरधातवो ह्य् अस्य मांसं रुधिरम् एव च ॥
नेशुर् ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्य् अदृश्यत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ ||
śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam ||
tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat ||
tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān ||
sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca ||
tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān ||
śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ ||
tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ ||
bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam ||
tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam ||
tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha ||
taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam ||
jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ ||
alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ ||
brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ ||
tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam ||
rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam ||
sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ ||
prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ ||
tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ ||
nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam ||
bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā ||
śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca ||
neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ॥ शूलम् इन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥ तच् छूलम् अन्तरा रामश् चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम् आविशत् ॥ ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ् शरान् ॥ सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥ ततो भुशुण्डीः शूलांश् च मुसलानि परश्वधान् ॥ शक्तीश् च विविधाकाराः शतघ्नीश् च शितक्षुराः ॥ तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ॥ भयात् प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥ ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम् ॥ तूणाद् आदाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥ तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् ॥ जहृषुर् देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥ अल्पावशेषम् आयुश् च ततो ऽमन्यन्त रक्षसः ॥ ब्रह्मास्त्रोदीरणाच् छत्रोर् देवगन्धर्वकिंनराः ॥ ततः ससर्ज तं रामः शरम् अप्रतिमौजसम् ॥ रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥ स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः ॥ प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ॥ ततः प्रहृष्टास् त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः ॥ निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ तत्यजुस् तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम् ॥ भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥ शरीरधातवो ह्य् अस्य मांसं रुधिरम् एव च ॥ नेशुर् ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्य् अदृश्यत ॥sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ || śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam || tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ || tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat || tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān || sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca || tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān || śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ || tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ || bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam || tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam || tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha || taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam || jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ || alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ || brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ || tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam || rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam || sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ || prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ || tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ || nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam || bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā || śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca || neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata ||Rāvaṇa hurls at Rāma a terrible spear, like Indra's thunderbolt or the raised staff of Brahmā; Rāma cuts it apart with sharp arrows, and fear enters Rāvaṇa; enraged, Daśagrīva looses tens of thousands of arrows at Rāma and weapons of every kind — bhuśuṇḍīs, spears, maces, axes, śaktis, śataghnīs, and sharp kṣuras; seeing his monstrous illusion, the vānaras flee in terror in every direction; Rāma takes from his quiver the finest arrow, with beautiful feathers, a fair face, and golden shafting, and charges it with the brahmāstra; the gods, gandharvas, and kinnaras rejoice at the sight of the arrow and understand that the rākṣasa's life is nearly at its end; Rāma looses that arrow of matchless power, the destroyer of Rāvaṇa, terrible as the raised staff of Brahmā; Rāvaṇa, together with his chariot, horses, and charioteer, bursts into a great blaze; the gods, gandharvas, and cāraṇas rejoice to see that Rāma has slain Rāvaṇa; the five elements depart from him, and his body, flesh, and blood, consumed by the power of the brahmāstra, vanish, and not even ashes can be seen.

अनुवाद

Rāvaṇa hurled at Rāma a terrible spear, like Indra's thunderbolt or the raised staff of Brahmā. Rāma cut it apart with his sharp arrows, and fear entered Rāvaṇa's heart. Enraged, Daśagrīva loosed tens of thousands of arrows at Rāma along with weapons of every kind — bhuśuṇḍīs, spears, maces, axes, śaktis, śataghnīs, and sharp-edged kṣuras. Seeing his monstrous illusion, the vānaras fled in terror in every direction. Then Rāma took from his quiver the finest arrow, with beautiful feathers and golden shafting, and charged it with the brahmāstra. The gods, gandharvas, and kinnaras rejoiced at the sight of that arrow and knew that the rākṣasa's life was nearly at its end. Rāma released that arrow of matchless power, the destroyer of Rāvaṇa, terrible as the raised staff of Brahmā. Rāvaṇa, together with his chariot, horses, and charioteer, burst into a great blaze. The gods, gandharvas, and cāraṇas rejoiced to see that Rāma had slain Rāvaṇa. The five elements departed from him; his body, flesh, and blood, consumed by the power of the brahmāstra, vanished, and not even ashes could be seen.

भाष्य

Rāvaṇa's death is full of symbolism: his body leaves behind not even ashes. What was built on seizure and violence leaves no lasting trace before Rāma's arrow.

संस्करण

a826c925e6c9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN