महाभारत 3.274.1-11

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते ॥
निर्ययौ रथम् आस्थाय हेमरत्नविभूषितम् ॥
संवृतो राक्षसैर् घोरैर् विविधायुधपाणिभिः ॥
अभिदुद्राव रामं स पोथयन् हरियूथपान् ॥
तम् आद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्दनीलनलाङ्गदाः ॥
हनूमाञ् जाम्बवांश् चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ॥
ते दशग्रीवसैन्यं तद् ऋक्षवानरयूथपाः ॥
द्रुमैर् विध्वंसयां चक्रुर् दशग्रीवस्य पश्यतः ॥
ततः स्वसैन्यम् आलोक्य वध्यमानम् अरातिभिः ॥
मायावी व्यदधान् मायां रावणो राक्षसेश्वरः ॥
तस्य देहाद् विनिष्क्रान्ताः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ॥
तान् रामो जघ्निवान् सर्वान् दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् ॥
अथ भूयो ऽपि मायां स व्यदधाद् राक्षसाधिपः ॥
कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत ॥
अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ॥
ततस् ते रामम् अर्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः ॥
अभिपेतुस् तदा राजन् प्रगृहीतोच्चकार्मुकाः ॥
तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायाम् इक्ष्वाकुनन्दनः ॥
उवाच रामं सौमित्रिर् असंभ्रान्तो बृहद् वचः ॥
जहीमान् राक्षसान् पापान् आत्मनः प्रतिरूपकान् ॥
जघान रामस् तांश् चान्यान् आत्मनः प्रतिरूपकान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite ||
niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam ||
saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ ||
abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān ||
tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ maindanīlanalāṅgadāḥ ||
hanūmāñ jāmbavāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan ||
te daśagrīvasainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ ||
drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ ||
tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ ||
māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||
tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ ||
tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān ||
atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ ||
kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata ||
abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ ||
tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ ||
abhipetus tadā rājan pragṛhītoccakārmukāḥ ||
tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ ||
uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ ||
jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān ||
jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते ॥ निर्ययौ रथम् आस्थाय हेमरत्नविभूषितम् ॥ संवृतो राक्षसैर् घोरैर् विविधायुधपाणिभिः ॥ अभिदुद्राव रामं स पोथयन् हरियूथपान् ॥ तम् आद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्दनीलनलाङ्गदाः ॥ हनूमाञ् जाम्बवांश् चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ॥ ते दशग्रीवसैन्यं तद् ऋक्षवानरयूथपाः ॥ द्रुमैर् विध्वंसयां चक्रुर् दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ततः स्वसैन्यम् आलोक्य वध्यमानम् अरातिभिः ॥ मायावी व्यदधान् मायां रावणो राक्षसेश्वरः ॥ तस्य देहाद् विनिष्क्रान्ताः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ॥ तान् रामो जघ्निवान् सर्वान् दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् ॥ अथ भूयो ऽपि मायां स व्यदधाद् राक्षसाधिपः ॥ कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत ॥ अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ॥ ततस् ते रामम् अर्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः ॥ अभिपेतुस् तदा राजन् प्रगृहीतोच्चकार्मुकाः ॥ तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायाम् इक्ष्वाकुनन्दनः ॥ उवाच रामं सौमित्रिर् असंभ्रान्तो बृहद् वचः ॥ जहीमान् राक्षसान् पापान् आत्मनः प्रतिरूपकान् ॥ जघान रामस् तांश् चान्यान् आत्मनः प्रतिरूपकान् ॥mārkaṇḍeya uvāca tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite || niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam || saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ || abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān || tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ maindanīlanalāṅgadāḥ || hanūmāñ jāmbavāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan || te daśagrīvasainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ || drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ || tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ || māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ || tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān || atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ || kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata || abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ || tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ || abhipetus tadā rājan pragṛhītoccakārmukāḥ || tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ || uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ || jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān || jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān ||Enraged at the death of his beloved son, Daśagrīva rides out on a chariot adorned with gold and jewels, surrounded by terrible rākṣasas bearing various weapons, and hurls himself at Rāma, crushing the vānaras; Mainda, Nīla, Nala, Aṅgada, Hanumān, and Jāmbavān, together with their troops, surround him, while the chiefs of the bears and vānaras tear down Daśagrīva's army with trees; seeing his own troops being slain, the illusion-master Rāvaṇa creates his māyā: hundreds and thousands of rākṣasas emerge from his body, armed with arrows, śaktis, and ṛṣṭis; Rāma strikes them all down with a divine astra; then Rāvaṇa creates images of Rāma and Lakṣmaṇa, which rush at the real brothers; Lakṣmaṇa calmly tells Rāma to kill these wicked rākṣasas who have taken their form, and Rāma destroys them.

अनुवाद

Enraged at the death of his beloved son, Daśagrīva rode out on a chariot adorned with gold and jewels, surrounded by terrible rākṣasas armed with weapons of every kind, and hurled himself at Rāma, crushing the vānaras as he went. Mainda, Nīla, Nala, Aṅgada, Hanumān, and Jāmbavān, together with their troops, surrounded him, while the chiefs of the bears and vānaras tore Daśagrīva's army apart with trees before his very eyes. Seeing his own troops being slain, the illusion-master Rāvaṇa wove his māyā: hundreds and thousands of rākṣasas emerged from his body, armed with arrows, śaktis, and ṛṣṭis. Rāma struck them all down with a divine astra. Then Rāvaṇa conjured images of Rāma and Lakṣmaṇa, which rushed at the real brothers. Lakṣmaṇa calmly said to Rāma, "Kill these wicked rākṣasas who have taken our form." And Rāma destroyed them along with the other phantoms.

भाष्य

Rāvaṇa's final illusion attempts to distort even Rāma's own form. But a false likeness cannot withstand meeting Rāma himself.

संस्करण

1563d8ba4f04 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN