महाभारत
Trigarta-matsya-yuddha-parva (The Battle of the Matsyas with the Trigartas)4.31.17-24
3878 / 15823
महाभारत · 4.31.17-24
देवनागरी

विराटस् तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान् रथान् ॥
हयानां च शतान्य् अत्र हत्वा पञ्च महारथान् ॥
चरन् स विविधान् मार्गान् रथेषु रथयूथपः ॥
त्रिगर्तानां सुशर्माणम् आर्च्छद् रुक्मरथं रणे ॥
तौ व्यावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ ॥
अन्योन्यम् अभिगर्जन्तौ गोष्ठे गोवृषभाव् इव ॥
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतियाय समन्ततः ॥
शरान् व्यसृजतां शीघ्रं तोयधारा घनाव् इव ॥
अन्योन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुर् अमर्षणौ ॥
कृतास्त्रौ निशितैर् बाणैर् असिशक्तिगदाभृतौ ॥
ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः ॥
पञ्चभिः पञ्चभिश् चास्य विव्याध चतुरो हयान् ॥
तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः ॥
पञ्चाशता शितैर् बाणैर् विव्याध परमास्त्रवित् ॥
ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणोः ॥
नाभ्यजानंस् तदान्योन्यं प्रदोषे रजसावृते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

virāṭas tatra saṃgrāme hatvā pañcaśatān rathān ||
hayānāṃ ca śatāny atra hatvā pañca mahārathān ||
caran sa vividhān mārgān ratheṣu rathayūthapaḥ ||
trigartānāṃ suśarmāṇam ārcchad rukmarathaṃ raṇe ||
tau vyāvaharatāṃ tatra mahātmānau mahābalau ||
anyonyam abhigarjantau goṣṭhe govṛṣabhāv iva ||
tato rathābhyāṃ rathinau vyatiyāya samantataḥ ||
śarān vyasṛjatāṃ śīghraṃ toyadhārā ghanāv iva ||
anyonyaṃ cātisaṃrabdhau viceratur amarṣaṇau ||
kṛtāstrau niśitair bāṇair asiśaktigadābhṛtau ||
tato rājā suśarmāṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ||
pañcabhiḥ pañcabhiś cāsya vivyādha caturo hayān ||
tathaiva matsyarājānaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ ||
pañcāśatā śitair bāṇair vivyādha paramāstravit ||
tataḥ sainyaṃ samāvṛtya matsyarājasuśarmaṇoḥ ||
nābhyajānaṃs tadānyonyaṃ pradoṣe rajasāvṛte ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
विराटस्virāṭasVirata
तत्रtatrathere
संग्रामेsaṃgrāmein battle
हत्वाhatvāhaving slain
पञ्चशतान्pañcaśatānform pañcaśatān
रथान्rathānchariot
हयानांhayānāṃform hayānāṃ
caand
शतान्य्śatānyform śatāny
अत्रatrahere
हत्वाhatvāhaving slain
पञ्चpañcafive
महारथान्mahārathāngreat, chariot
चरन्caranmoving, roaming
sahe, this
विविधान्vividhānform vividhān
मार्गान्mārgānform mārgān
रथेषुratheṣuchariot
रथयूथपःrathayūthapaḥchariot
त्रिगर्तानांtrigartānāṃof the Trigartas
सुशर्माणम्suśarmāṇamform suśarmāṇam
आर्च्छद्ārcchadform ārcchad
रुक्मरथंrukmarathaṃchariot
रणेraṇein battle
तौtauform tau
व्यावहरतांvyāvaharatāṃform vyāvaharatāṃ
तत्रtatrathere
महात्मानौmahātmānaugreat
महाबलौmahābalaugreat
अन्योन्यम्anyonyameach other
अभिगर्जन्तौabhigarjantauform abhigarjantau
गोष्ठेgoṣṭhecow
गोवृषभाव्govṛṣabhāvcow
इवivalike, as
ततोtatothen, from there
रथाभ्यांrathābhyāṃchariot
रथिनौrathinauchariot
व्यतियायvyatiyāyaform vyatiyāya
समन्ततःsamantataḥon all sides
शरान्śarānarrows
व्यसृजतांvyasṛjatāṃform vyasṛjatāṃ
शीघ्रंśīghraṃquickly
तोयधाराtoyadhārāform toyadhārā
घनाव्ghanāvto strike, to kill
इवivalike, as
अन्योन्यंanyonyaṃeach other
चातिसंरब्धौcātisaṃrabdhauform cātisaṃrabdhau
विचेरतुर्viceraturform viceratur
अमर्षणौamarṣaṇauform amarṣaṇau
कृतास्त्रौkṛtāstrauform kṛtāstrau
निशितैर्niśitairsharp
बाणैर्bāṇairarrows
असिशक्तिगदाभृतौasiśaktigadābhṛtauform asiśaktigadābhṛtau
ततोtatothen, from there
राजाrājāking
सुशर्माणंsuśarmāṇaṃform suśarmāṇaṃ
विव्याधvivyādhapierced
दशभिःdaśabhiḥform daśabhiḥ
शरैःśaraiḥarrow
पञ्चभिःpañcabhiḥform pañcabhiḥ
पञ्चभिश्pañcabhiśform pañcabhiś
चास्यcāsyaand his
विव्याधvivyādhapierced
चतुरोcaturoform caturo
हयान्hayānhorses
तथैवtathaivalikewise
मत्स्यराजानंmatsyarājānaṃMatsya, king
सुशर्माsuśarmāform suśarmā
युद्धदुर्मदःyuddhadurmadaḥbattle
पञ्चाशताpañcāśatāform pañcāśatā
शितैर्śitairform śitair
बाणैर्bāṇairarrows
विव्याधvivyādhapierced
परमास्त्रवित्paramāstravitform paramāstravit
ततःtataḥthen, from there
सैन्यंsainyaṃarmy
समावृत्यsamāvṛtyaform samāvṛtya
मत्स्यराजसुशर्मणोःmatsyarājasuśarmaṇoḥMatsya, king
नाभ्यजानंस्nābhyajānaṃsform nābhyajānaṃs
तदान्योन्यंtadānyonyaṃform tadānyonyaṃ
प्रदोषेpradoṣeform pradoṣe
रजसावृतेrajasāvṛteform rajasāvṛte
अनुवाद

There in that battle Virata slew five hundred chariots, hundreds of horses, and five great charioteers. That lord of chariot-warriors, ranging along many paths among the chariots, met Susharma of the Trigartas on his golden chariot in the fight. The two great-souled and mighty heroes engaged there, roaring at each other like two bulls in a cow-pen. Then the two charioteers, on their chariots, wheeled around each other on every side and swiftly loosed arrows, like clouds pouring streams of water. Both, utterly enraged and unable to bear one another, wielding their weapons, armed with sharp arrows, swords, javelins, and maces, moved through the battle. Then the king pierced Susharma with ten arrows, and pierced each of his four horses with five arrows apiece. In just the same way Susharma, maddened with battle and versed in the highest weapons, pierced the king of the Matsyas with fifty sharp arrows. Then the armies closed in around the king of the Matsyas and Susharma, and in the dusk, veiled in dust, the two no longer recognized each other.

संस्करण

617341776803 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 6:23:48 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से