महाभारत
Drona-utpata-parva (The Omens Seen by Droṇa)4.37.1-8
3898 / 15823
महाभारत · 4.37.1-8
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
तं दृष्ट्वा क्लीबवेषेण रथस्थं नरपुंगवम् ॥
शमीम् अभिमुखं यान्तं रथम् आरोप्य चोत्तरम् ॥
भीष्मद्रोणमुखास् तत्र कुरूणां रथसत्तमाः ॥
वित्रस्तमनसः सर्वे धनंजयकृताद् भयात् ॥
तान् अवेक्ष्य हतोत्साहान् उत्पातान् अपि चाद्भुतान् ॥
गुरुः शस्त्रभृतां श्रेष्ठो भारद्वाजो ऽभ्यभाषत ॥
चलाश् च वाताः संवान्ति रूक्षाः परुषनिःस्वनाः ॥
भस्मवर्णप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः ॥
रूक्षवर्णाश् च जलदा दृश्यन्ते ऽद्भुतदर्शनाः ॥
निःसरन्ति च कोशेभ्यः शस्त्राणि विविधानि च ॥
शिवाश् च विनदन्त्य् एता दीप्तायां दिशि दारुणाः ॥
हयाश् चाश्रूणि मुञ्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्य् अकम्पिताः ॥
यादृशान्य् अत्र रूपाणि संदृश्यन्ते बहून्य् अपि ॥
यत्ता भवन्तस् तिष्ठन्तु स्याद् युद्धं समुपस्थितम् ॥
रक्षध्वम् अपि चात्मानं व्यूहध्वं वाहिनीम् अपि ॥
वैशसं च प्रतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गोधनम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ dṛṣṭvā klībaveṣeṇa rathasthaṃ narapuṃgavam ||
śamīm abhimukhaṃ yāntaṃ ratham āropya cottaram ||
bhīṣmadroṇamukhās tatra kurūṇāṃ rathasattamāḥ ||
vitrastamanasaḥ sarve dhanaṃjayakṛtād bhayāt ||
tān avekṣya hatotsāhān utpātān api cādbhutān ||
guruḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho bhāradvājo 'bhyabhāṣata ||
calāś ca vātāḥ saṃvānti rūkṣāḥ paruṣaniḥsvanāḥ ||
bhasmavarṇaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ ||
rūkṣavarṇāś ca jaladā dṛśyante 'dbhutadarśanāḥ ||
niḥsaranti ca kośebhyaḥ śastrāṇi vividhāni ca ||
śivāś ca vinadanty etā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ ||
hayāś cāśrūṇi muñcanti dhvajāḥ kampanty akampitāḥ ||
yādṛśāny atra rūpāṇi saṃdṛśyante bahūny api ||
yattā bhavantas tiṣṭhantu syād yuddhaṃ samupasthitam ||
rakṣadhvam api cātmānaṃ vyūhadhvaṃ vāhinīm api ||
vaiśasaṃ ca pratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi godhanam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
तंtaṃhim, that one
दृष्ट्वाdṛṣṭvāhaving seen
क्लीबवेषेणklībaveṣeṇain the guise of a eunuch
रथस्थंrathasthaṃhand; elephant, chariot
नरपुंगवम्narapuṃgavamcow, man, husband
शमीम्śamīmthe shami tree
अभिमुखंabhimukhaṃface, mouth
यान्तंyāntaṃform of "yāntaṃ"
रथम्rathamchariot
आरोप्यāropyaform of "āropya"
चोत्तरम्cottaramform of "cottaram"
भीष्मद्रोणमुखास्bhīṣmadroṇamukhāsBhishma, Drona
तत्रtatrathere
कुरूणांkurūṇāṃKuru
रथसत्तमाःrathasattamāḥchariot
वित्रस्तमनसःvitrastamanasaḥform of "vitrastamanasaḥ"
सर्वेsarveall
धनंजयकृताद्dhanaṃjayakṛtādDhananjaya, wealth
भयात्bhayātform of "bhayāt"
तान्tānthem, those
अवेक्ष्यavekṣyaform of "avekṣya"
हतोत्साहान्hatotsāhānform of "hatotsāhān"
उत्पातान्utpātānform of "utpātān"
अपिapialso, even
चाद्भुतान्cādbhutānform of "cādbhutān"
गुरुःguruḥguru, elder
शस्त्रभृतांśastrabhṛtāṃweapon
श्रेष्ठोśreṣṭhoform of "śreṣṭho"
भारद्वाजोbhāradvājoform of "bhāradvājo"
ऽभ्यभाषत'bhyabhāṣataform of "'bhyabhāṣata"
चलाश्calāśform of "calāś"
caand
वाताःvātāḥform of "vātāḥ"
संवान्तिsaṃvāntiform of "saṃvānti"
रूक्षाःrūkṣāḥform of "rūkṣāḥ"
परुषनिःस्वनाःparuṣaniḥsvanāḥform of "paruṣaniḥsvanāḥ"
भस्मवर्णप्रकाशेनbhasmavarṇaprakāśenaform of "bhasmavarṇaprakāśena"
तमसाtamasāform of "tamasā"
संवृतंsaṃvṛtaṃhidden, enveloped
नभःnabhaḥform of "nabhaḥ"
रूक्षवर्णाश्rūkṣavarṇāśform of "rūkṣavarṇāś"
caand
जलदाjaladāform of "jaladā"
दृश्यन्तेdṛśyanteare seen
ऽद्भुतदर्शनाः'dbhutadarśanāḥto see
निःसरन्तिniḥsarantiform of "niḥsaranti"
caand
कोशेभ्यःkośebhyaḥtreasury
शस्त्राणिśastrāṇiweapon
विविधानिvividhānivarious
caand
शिवाश्śivāśform of "śivāś"
caand
विनदन्त्य्vinadantyform of "vinadanty"
एताetāform of "etā"
दीप्तायांdīptāyāṃform of "dīptāyāṃ"
दिशिdiśiform of "diśi"
दारुणाःdāruṇāḥform of "dāruṇāḥ"
हयाश्hayāśform of "hayāś"
चाश्रूणिcāśrūṇiform of "cāśrūṇi"
मुञ्चन्तिmuñcantiform of "muñcanti"
ध्वजाःdhvajāḥform of "dhvajāḥ"
कम्पन्त्य्kampantyform of "kampanty"
अकम्पिताःakampitāḥfather
यादृशान्य्yādṛśānyform of "yādṛśāny"
अत्रatrahere
रूपाणिrūpāṇiform of "rūpāṇi"
संदृश्यन्तेsaṃdṛśyanteform of "saṃdṛśyante"
बहून्य्bahūnyform of "bahūny"
अपिapialso, even
यत्ताyattāform of "yattā"
भवन्तस्bhavantasform of "bhavantas"
तिष्ठन्तुtiṣṭhantuto strike, to kill
स्याद्syādwould be
युद्धंyuddhaṃbattle
समुपस्थितम्samupasthitamform of "samupasthitam"
रक्षध्वम्rakṣadhvamform of "rakṣadhvam"
अपिapialso, even
चात्मानंcātmānaṃform of "cātmānaṃ"
व्यूहध्वंvyūhadhvaṃform of "vyūhadhvaṃ"
वाहिनीम्vāhinīmform of "vāhinīm"
अपिapialso, even
वैशसंvaiśasaṃform of "vaiśasaṃ"
caand
प्रतीक्षध्वंpratīkṣadhvaṃform of "pratīkṣadhvaṃ"
रक्षध्वंrakṣadhvaṃform of "rakṣadhvaṃ"
चापिcāpiand also
गोधनम्godhanamwealth, to strike, to kill
अनुवाद

Vaishampayana said: "Having seen the bull among men, seated on the chariot in the guise of a eunuch, going toward the shami tree, and having seated Uttara on the chariot, the finest charioteers of the Kurus, headed by Bhishma and Drona, all became troubled in mind from fear of Dhananjaya. Seeing them with their courage broken, and seeing also the wondrous omens, the teacher, foremost among wielders of weapons, the son of Bharadvaja, spoke: 'Fitful winds are blowing, dry, with harsh sound. The sky is covered by a darkness the color of ash. Clouds of a harsh hue are seen, wondrous to behold; weapons of many kinds are slipping from their sheaths. These dreadful jackals are howling in the blazing quarter; horses shed tears; banners tremble though nothing stirs them. Whatever signs of this sort, many and varied, are seen here, they say the same thing: stand ready, for battle may be at hand. Guard yourselves, array the army, await the slaughter, and guard the cattle-wealth as well.'"

संस्करण

9173a77650a7 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 6:23:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से