महाभारत
Bhūmi-parvan (013) (Bhīṣma-parva: The Northern Dvīpas, Rāhu, and the Luminaries)6.13.1-8
5349 / 15823
महाभारत · 6.13.1-8
देवनागरी

संजय उवाच
उत्तरेषु तु कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा ॥
यथाश्रुतं महाराज ब्रुवतस् तन् निबोध मे ॥
घृततोयः समुद्रो ऽत्र दधिमण्डोदको ऽपरः ॥
सुरोदः सागरश् चैव तथान्यो घर्मसागरः ॥
परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप ॥
सर्वतश् च महाराज पर्वतैः परिवारिताः ॥
गौरस् तु मध्यमे द्वीपे गिरिर् मानःशिलो महान् ॥
पर्वतः पश्चिमः कृष्णो नारायणनिभो नृप ॥
तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः ॥
प्रजापतिम् उपासीनः प्रजानां विदधे सुखम् ॥
कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य ह ॥
संपूज्यते शल्मलिश् च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥
क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः ॥
संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥
गोमन्दः पर्वतो राजन् सुमहान् सर्वधातुमान् ॥
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान् कमललोचनः ॥
मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर् नारायणो हरिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃjaya uvāca
uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā ||
yathāśrutaṃ mahārāja bruvatas tan nibodha me ||
ghṛtatoyaḥ samudro 'tra dadhimaṇḍodako 'paraḥ ||
surodaḥ sāgaraś caiva tathānyo gharmasāgaraḥ ||
paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa ||
sarvataś ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ ||
gauras tu madhyame dvīpe girir mānaḥśilo mahān ||
parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa ||
tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ ||
prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham ||
kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha ||
saṃpūjyate śalmaliś ca dvīpe śālmalike nṛpa ||
krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ ||
saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā ||
gomandaḥ parvato rājan sumahān sarvadhātumān ||
yatra nityaṃ nivasati śrīmān kamalalocanaḥ ||
mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhur nārāyaṇo hariḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संजयsaṃjayaSanjaya; wise Sanjaya
उवाचuvācasaid; continued
उत्तरेषुuttareṣuin the northern; among the northern
तुtuindeed; but
कौरव्यkauravyaO Kaurava; descendant of Kuru
द्वीपेषुdvīpeṣudvīpas; islands
श्रूयतेśrūyateis heard; is passed down
कथाkathāa tale; a legend
यथाश्रुतंyathāśrutaṃas it was heard; according to what was heard
महाराजmahārājaO great king; O mahārāja
ब्रुवतस्bruvatasof one speaking; of one recounting
तन्tanthis; that
निबोधnibodhalearn; hear
मेmefrom me; my words
घृततोयःghṛtatoyaḥwith waters of clarified butter; ghee-watered
समुद्रोsamudroocean; sea
ऽत्र'trahere; in this region
दधिमण्डोदकोdadhimaṇḍodakowith waters of curd-whey; with the liquid of curdled milk
ऽपरः'paraḥanother; the next
सुरोदःsurodaḥwith waters of wine; wine-watered
सागरश्sāgaraśocean; sea
चैवcaivaand indeed; and also
तथान्योtathānyolikewise another; and yet another
घर्मसागरःgharmasāgaraḥocean of hot water; warm ocean
परस्परेणparaspareṇain relation to one another; successively
द्विगुणाःdviguṇāḥtwice as large; doubled
सर्वेsarveall; each
द्वीपाdvīpādvīpas; islands
नराधिपnarādhipaO lord of men; O ruler of the people
सर्वतश्sarvataśfrom all sides; all around
caand; also
महाराजmahārājaO great king; O mahārāja
पर्वतैःparvataiḥby mountains; by mountain ranges
परिवारिताःparivāritāḥare surrounded; are enclosed
गौरस्gaurasbright; white
तुtuindeed; but
मध्यमेmadhyameon the middle; in the center
द्वीपेdvīpedvīpa; island
गिरिर्girirmountain; range
मानःशिलोmānaḥśiloManahshila; Mount Manahshila
महान्mahāngreat; immense
पर्वतःparvataḥmountain; mountain range
पश्चिमःpaścimaḥwestern; in the west
कृष्णोkṛṣṇodark; black
नारायणनिभोnārāyaṇanibhoresembling Narayana; like Lord Narayana
नृपnṛpaO ruler; O king
तत्रtatrathere; in that region
रत्नानिratnānijewels; gems
दिव्यानिdivyānidivine; celestial
स्वयंsvayaṃhimself; personally
रक्षतिrakṣatiguards; protects
केशवःkeśavaḥKeshava; Lord Krishna
प्रजापतिम्prajāpatimPrajapati; the lord of creatures
उपासीनःupāsīnaḥworshipping; serving
प्रजानांprajānāṃfor beings; for the peoples
विदधेvidadhearranged; established
सुखम्sukhamhappiness; well-being
कुशद्वीपेkuśadvīpein Kushadvipa; on the island of Kusha
कुशस्तम्बोkuśastamboa tuft of kusha grass; a stalk of kusha grass
मध्येmadhyein the middle; in the center
जनपदस्यjanapadasyaof the land; of the inhabited region
haindeed; truly
संपूज्यतेsaṃpūjyateis honored; is worshipped
शल्मलिश्śalmaliśshalmali; the shalmali tree
caand; also
द्वीपेdvīpeon the island; in the dvīpa
शाल्मलिकेśālmalikeShalmalika; the island of Shalmali
नृपnṛpaO ruler; O king
क्रौञ्चद्वीपेkrauñcadvīpein Krauncadvipa; on the island of Kraunca
महाक्रौञ्चोmahākrauñcogreat Kraunca; Mount Mahakraunca
गिरीgirīmountain; range
रत्नचयाकरःratnacayākaraḥa source of deposits of gems; a mine of jewels
संपूज्यतेsaṃpūjyateis honored; is worshipped
महाराजmahārājaO great king; O mahārāja
चातुर्वर्ण्येनcāturvarṇyenaby the four varnas; by all four social orders
नित्यदाnityadāconstantly; always
गोमन्दःgomandaḥGomanda; Mount Gomanda
पर्वतोparvatomountain; mountain range
राजन्rājanO king; O sovereign
सुमहान्sumahānvery great; immense
सर्वधातुमान्sarvadhātumānpossessing every mineral; rich in every ore
यत्रyatrawhere; in which
नित्यंnityaṃconstantly; always
निवसतिnivasatidwells; resides
श्रीमान्śrīmānglorious; radiant
कमललोचनःkamalalocanaḥlotus-eyed; the Lord with lotus eyes
मोक्षिभिःmokṣibhiḥby the liberated; by those seeking liberation
संस्तुतोsaṃstutopraised; glorified
नित्यंnityaṃconstantly; always
प्रभुर्prabhurthe Lord; the Master
नारायणोnārāyaṇoNarayana; Lord Narayana
हरिःhariḥHari; Lord Hari
अनुवाद

Sanjaya said: 'O Kaurava, such a tale is told of the northern dvīpas; hear from me, O great king, what I recount as I have heard it. Here there is an ocean of waters made of clarified butter, another of the whey of curds, an ocean of wine, and yet another — an ocean of hot water. All the dvīpas, O lord of men, are each twice the size of the one before, and are surrounded on every side by mountains. On the middle island stands the great, bright mountain Manahshila; in the west stands a dark mountain resembling Narayana, O king. There Keshava himself guards the divine jewels; worshipping Prajapati, He established happiness for all beings. In Kushadvipa, in the center of the land, a tuft of kusha grass is honored; on the island of Shalmali, O king, the shalmali tree is honored. In Krauncadvipa, O great king, the great mountain Kraunca, a source of gem deposits, is always honored by the four varnas. O king, there is the great mountain Gomanda, rich in every mineral; there the glorious, lotus-eyed Lord Narayana Hari ever dwells, forever praised by the liberated.'

संस्करण

11740ad31968 · प्रकाशित 17 जुल॰ 2026, 8:47:27 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से