महाभारत
Kṛṣṇa Shows Arjuna the Field of Slaughter8.14.39-52
8717 / 15823
महाभारत · 8.14.39-52
देवनागरी

बाहुभिश् चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः ॥
सतलत्रैः सकेयूरैर् भाति भारत मेदिनी ॥
साङ्गुलित्रैर् भुजाग्रैश् च विप्रविद्धैर् अलंकृतैः ॥
हस्तिहस्तोपमैश् छिन्नैर् ऊरुभिश् च तरस्विनाम् ॥
बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश् च सकुण्डलैः ॥
निकृत्तैर् वृषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा ॥
कबन्धैः शोणितादिग्धैश् छिन्नगात्रशिरोधरैः ॥
भूर् भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिर् इवाग्निभिः ॥
रथान् बहुविधान् भग्नान् हेमकिङ्किणिनः शुभान् ॥
अश्वांश् च बहुधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान् ॥
योधानां च महाशङ्खान् पाण्डुरांश् च प्रकीर्णकान् ॥
निरस्तजिह्वान् मातङ्गाञ् शयानान् पर्वतोपमान् ॥
वैजयन्तीविचित्रांश् च हतांश् च गजयोधिनः ॥
वारणानां परिस्तोमान् सुयुक्ताम्बरकम्बलान् ॥
विपाटिता विचित्राश् च रूपचित्राः कुथास् तथा ॥
भिन्नाश् च बहुधा घण्टाः पतद्भिश् चूर्णिता गजैः ॥
वैडूर्यमणिदण्डांश् च पतितान् अङ्कुशान् भुवि ॥
बद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः ॥
विचित्रान् मणिचित्रांश् च जातरूपपरिष्कृतान् ॥
अश्वास्तरपरिस्तोमान् राङ्कवान् पतितान् भुवि ॥
चूडामणीन् नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः ॥
छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च ॥
चन्द्रनक्षत्रभासैश् च वदनैश् चारुकुण्डलैः ॥
कॢप्तश्मश्रुभिर् अत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः ॥
वदनैः पश्य संछन्नां महीं शोणितकर्दमाम् ॥
सजीवांश् च नरान् पश्य कूजमानान् समन्ततः ॥
उपास्यमानान् बहुभिर् न्यस्तशस्त्रैर् विशां पते ॥
ज्ञातिभिः सहितैस् तत्र रोदमानैर् मुहुर् मुहुः ॥
व्युत्क्रान्तान् अपरान् योधांश् छादयित्वा तरस्विनः ॥
पुनर् युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ ||
satalatraiḥ sakeyūrair bhāti bhārata medinī ||
sāṅgulitrair bhujāgraiś ca vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ ||
hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām ||
baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ ||
nikṛttair vṛṣabhākṣāṇāṃ virājati vasuṃdharā ||
kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiś chinnagātraśirodharaiḥ ||
bhūr bhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhir ivāgnibhiḥ ||
rathān bahuvidhān bhagnān hemakiṅkiṇinaḥ śubhān ||
aśvāṃś ca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān ||
yodhānāṃ ca mahāśaṅkhān pāṇḍurāṃś ca prakīrṇakān ||
nirastajihvān mātaṅgāñ śayānān parvatopamān ||
vaijayantīvicitrāṃś ca hatāṃś ca gajayodhinaḥ ||
vāraṇānāṃ paristomān suyuktāmbarakambalān ||
vipāṭitā vicitrāś ca rūpacitrāḥ kuthās tathā ||
bhinnāś ca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiś cūrṇitā gajaiḥ ||
vaiḍūryamaṇidaṇḍāṃś ca patitān aṅkuśān bhuvi ||
baddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kaśāḥ ||
vicitrān maṇicitrāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān ||
aśvāstaraparistomān rāṅkavān patitān bhuvi ||
cūḍāmaṇīn narendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ ||
chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca ||
candranakṣatrabhāsaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ ||
kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ ||
vadanaiḥ paśya saṃchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām ||
sajīvāṃś ca narān paśya kūjamānān samantataḥ ||
upāsyamānān bahubhir nyastaśastrair viśāṃ pate ||
jñātibhiḥ sahitais tatra rodamānair muhur muhuḥ ||
vyutkrāntān aparān yodhāṃś chādayitvā tarasvinaḥ ||
punar yuddhāya gacchanti jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
बाहुभिः चन्दनादिग्धैःbāhubhiḥ candanādigdhaiḥруками сандалом умащёнными; сандаловыми руками
साङ्गदैः शुभभूषणैःsāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥс браслетами, прекрасными украшениями; с красивыми украшениями
सतलत्रैः सकेयूरैःsatalatraiḥ sakeyūraiḥс наплечниками и кейюрами; с защитами и браслетами
भाति भारत मेदिनीbhāti bhārata medinīсияет, Бхарата, земля; земля блистает
साङ्गुलित्रैः भुजाग्रैः चsāṅgulitraiḥ bhujāgraiḥ caс напальчниками и концами рук; с пальцами рук
विप्रविद्धैः अलंकृतैःvipraviddhaiḥ alaṃkṛtaiḥразбросанными, украшенными; рассеянными украшенными
हस्तिहस्तोपमैः छिन्नैःhastihastopamaiḥ chinnaiḥподобными хоботам слона, отсечёнными; как хоботы
ऊरुभिः च तरस्विनाम्ūrubhiḥ ca tarasvināmи бёдрами стремительных; сильных воинов
बद्धचूडामणिवरैःbaddhacūḍāmaṇivaraiḥс закреплёнными лучшими венечными камнями; с чудамани
शिरोभिः च सकुण्डलैःśirobhiḥ ca sakuṇḍalaiḥи головами с серьгами; головами с серьгами
निकृत्तैः वृषभाक्षाणाम्nikṛttaiḥ vṛṣabhākṣāṇāmотсечёнными у быкоглазых; срезанными у героев
विराजति वसुंधराvirājati vasuṃdharāсияет земля; земля блистает
कबन्धैः शोणितादिग्धैःkabandhaiḥ śoṇitādigdhaiḥобезглавленными телами, кровью смазанными; кровавыми туловищами
छिन्नगात्रशिरोधरैःchinnagātraśirodharaiḥс отсечёнными членами и шеями; без членов и голов
भूः भाति भरतश्रेष्ठbhūḥ bhāti bharataśreṣṭhaземля сияет, лучший Бхаратов; земля выглядит
शान्तार्चिःभिः इव अग्निभिःśāntārciḥbhiḥ iva agnibhiḥкак огнями с погасшим пламенем; словно потухшие костры
रथान् बहुविधान् भग्नान्rathān bahuvidhān bhagnānколесницы разных видов разбитые; разные сломанные ратхи
हेमकिङ्किणिनः शुभान्hemakiṅkiṇinaḥ śubhānс золотыми колокольчиками, прекрасные; украшенные золотом
अश्वान् च बहुधा पश्यaśvān ca bahudhā paśyaи коней многообразно смотри; посмотри на коней
शोणितेन परिप्लुतान्śoṇitena pariplutānкровью залитых; облитых кровью
योधानाम् च महाशङ्खान्yodhānām ca mahāśaṅkhānи великие раковины воинов; большие боевые раковины
पाण्डुरान् च प्रकीर्णकान्pāṇḍurān ca prakīrṇakānбелые и разбросанные; бледные, рассыпанные
निरस्तजिह्वान् मातङ्गान्nirastajihvān mātaṅgānслонов с высунутыми языками; слонов безвольноязыких
शयानान् पर्वतोपमान्śayānān parvatopamānлежащих, подобные горам; гороподобных лежащих
वैजयन्तीविचित्रान् चvaijayantīvicitrān caи пёстрые победные гирлянды; разноцветные вайджаянти
हतान् च गजयोधिनःhatān ca gajayodhinaḥи убитых слоновых воинов; павших наездников
वारणानाम् परिस्तोमान्vāraṇānām paristomānпокровы слонов; слоновьи попоны
सुयुक्ताम्बरकम्बलान्suyuktāmbarakambalānс хорошо закреплёнными тканями и одеялами; с покрывалами
विपाटिताः विचित्राः चvipāṭitāḥ vicitrāḥ caразорванные и пёстрые; порванные разноцветные
रूपचित्राः कुथाः तथाrūpacitrāḥ kuthāḥ tathāи ковры с узорами; узорные покрывала
भिन्नाः च बहुधा घण्टाःbhinnāḥ ca bahudhā ghaṇṭāḥи колокольцы разбитые множественно; много разбитых колокольчиков
पतद्भिः चूर्णिताः गजैःpatadbhiḥ cūrṇitāḥ gajaiḥпадающими слонами раздробленные; растолчённые слонами
वैडूर्यमणिदण्डान् चvaiḍūryamaṇidaṇḍān caи стрекала с вайдурьевыми рукоятями; лазуритовые стрекала
पतितान् अङ्कुशान् भुविpatitān aṅkuśān bhuviупавшие крючья на земле; павшие анкуши
बद्धाः सादिध्वजाग्रेषुbaddhāḥ sādidhvajāgreṣuпривязанные к верхам знамён всадников; закреплённые на флагах
सुवर्णविकृताः कशाःsuvarṇavikṛtāḥ kaśāḥзолотом сделанные бичи; золотые плети
विचित्रान् मणिचित्रान् चvicitrān maṇicitrān caпёстрые и камнями украшенные; разноцветные самоцветные
जातरूपपरिष्कृतान्jātarūpapariṣkṛtānзолотом отделанные; украшенные золотом
अश्वास्तरपरिस्तोमान्aśvāstaraparistomānконские покрывала и подстилки; попоны коней и мулов
राङ्कवान् पतितान् भुविrāṅkavān patitān bhuviшерстяные, упавшие на землю; шерстяные на земле
चूडामणीन् नरेन्द्राणाम्cūḍāmaṇīn narendrāṇāmвенечные камни царей; чудамани владык
विचित्राः काञ्चनस्रजःvicitrāḥ kāñcanasrajaḥпёстрые золотые гирлянды; золотые ожерелья
छत्राणि च अपविद्धानिchatrāṇi ca apaviddhāniи зонты отброшенные; брошенные зонты
चामरव्यजनानि चcāmaravyajanāni caи чамары, опахала; метёлки и веера
चन्द्रनक्षत्रभासैः चcandranakṣatrabhāsaiḥ caи сияющими как луна и звёзды; лунно-звёздными
वदनैः चारुकुण्डलैःvadanaiḥ cārukuṇḍalaiḥлицами с красивыми серьгами; прекрасно серьгованными
कॢप्तश्मश्रुभिः अत्यर्थम्kḷptaśmaśrubhiḥ atyarthamс подстриженными бородами, чрезвычайно; с ухоженными бородами
वीराणाम् समलंकृतैःvīrāṇām samalaṃkṛtaiḥгероев богато украшенными; украшенных воинов
वदनैः पश्य संछन्नाम्vadanaiḥ paśya saṃchannāmлицами смотри покрытую; посмотри, покрытую лицами
महीम् शोणितकर्दमाम्mahīm śoṇitakardamāmземлю, кровавую грязью; землю в кровавой жиже
सजीवान् च नरान् पश्यsajīvān ca narān paśyaи живых людей смотри; смотри на живых
कूजमानान् समन्ततःkūjamānān samantataḥстонущих со всех сторон; кричащих вокруг
उपास्यमानान् बहुभिःupāsyamānān bahubhiḥобслуживаемых многими; окружённых многими
न्यस्तशस्त्रैः विशाम् पतेnyastaśastraiḥ viśām pateсложившими оружие, владыка людей; безоружными
ज्ञातिभिः सहितैः तत्रjñātibhiḥ sahitaiḥ tatraродичами собравшимися там; с родственниками
रोदमानैः मुहुः मुहुःrodamānaiḥ muhuḥ muhuḥплачущими снова и снова; многократно рыдающими
व्युत्क्रान्तान् अपरान् योधान्vyutkrāntān aparān yodhānдругих воинов умерших; иных ушедших
छादयित्वा तरस्विनःchādayitvā tarasvinaḥприкрыв, стремительные; храбрецы накрыв
पुनर् युद्धाय गच्छन्तिpunar yuddhāya gacchantiснова к битве идут; возвращаются в бой
जयगृद्धाः प्रमन्यवःjayagṛddhāḥ pramanyavaḥжадные до победы, яростные; гневные победолюбцы
अनुवाद

Земля, Бхарата, сияет руками, умащёнными сандалом, с браслетами, наплечниками, кейюрами и прекрасными украшениями; разбросанными украшенными кистями, отсечёнными бёдрами сильных воинов, подобными слоновьим хоботам; головами с лучшими чудамани и серьгами, срезанными у быкоглазых героев. Земля, лучший Бхаратов, выглядит как огни с погасшим пламенем: она покрыта кровавыми обезглавленными туловищами, с отсечёнными членами и шеями. Смотри на разбитые прекрасные колесницы разных видов с золотыми колокольчиками и на коней, залитых кровью; на большие белые раковины воинов, разбросанные вокруг; на гороподобных слонов, лежащих с высунутыми языками; на пёстрые победные гирлянды и убитых воинов-слоноводов; на слоновьи покровы, ткани, одеяла, порванные узорные ковры и разбитые колокольцы, раздробленные падающими слонами. Смотри на упавшие на землю стрекала с вайдурьевыми рукоятями, на золотые бичи, привязанные к верхам знамён всадников, на пёстрые, самоцветные, золотом отделанные конские покрывала, лежащие на земле; на чудамани царей, пёстрые золотые гирлянды, отброшенные зонты, чамары и опахала. Посмотри, как земля, ставшая кровавой грязью, покрыта лицами героев — сияющими как луна и звёзды, с красивыми серьгами, ухоженными бородами и богатыми украшениями. Смотри и на живых людей, стонущих со всех сторон: их окружают многие родичи, сложившие оружие и снова и снова плачущие. Прикрыв других, уже умерших воинов, храбрые и яростные, жадные до победы, снова идут в бой».

संस्करण

5dde8c42d522 · प्रकाशित 20 जून 2026, 4:11:50 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से