महाभारत
The Death of Duryodhana10.9.18-45
9816 / 15823
महाभारत · 10.9.18-45
देवनागरी

संजय उवाच
तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम ॥
अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत् ॥
आहुस् त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम् ॥
धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह ॥
कथं विवरम् अद्राक्षीद् भीमसेनस् तवानघ ॥
बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान् नृप ॥
कालो नूनं महाराज लोके ऽस्मिन् बलवत्तरः ॥
पश्यामो निहतं त्वां चेद् भीमसेनेन संयुगे ॥
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः ॥
निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः ॥
धर्मयुद्धे ह्य् अधर्मेण समाहूयौजसा मृधे ॥
गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव ॥
अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः ॥
यद् उपेक्षितवान् क्षुद्रो धिक् तम् अस्तु युधिष्ठिरम् ॥
युद्धेष्व् अपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् ॥
यावत् स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्य् असि पातितः ॥
ननु रामो ऽब्रवीद् राजंस् त्वां सदा यदुनन्दनः ॥
दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान् ॥
श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन् संसत्सु भारत ॥
सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो ॥
यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः ॥
हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस् त्वम् असि तां गतिम् ॥
दुर्योधन न शोचामि त्वाम् अहं पुरुषर्षभ ॥
हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते ॥
भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीम् इमाम् ॥
धिग् अस्तु कृष्णं वार्ष्णेयम् अर्जुनं चापि दुर्मतिम् ॥
धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानम् उपेक्षताम् ॥
पाण्डवाश् चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान् ॥
कथं दुर्योधनो ऽस्माभिर् हत इत्य् अनपत्रपाः ॥
धन्यस् त्वम् असि गान्धारे यस् त्वम् आयोधने हतः ॥
प्रयातो ऽभिमुखः शत्रून् धर्मेण पुरुषर्षभ ॥
हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा ॥
प्रज्ञाचक्षुश् च दुर्धर्षः कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥
धिग् अस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम् ॥
ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम् ॥
दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम् ॥
यद् वयं नानुगच्छामस् त्वां धिग् अस्मान् नराधमान् ॥
कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश् च मे ॥
सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च ॥
भवत्प्रसादाद् अस्माभिः समित्रैः सहबान्धवैः ॥
अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः ॥
कुतश् चापीदृशं सार्थम् उपलप्स्यामहे वयम् ॥
यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान् ॥
वयम् एव त्रयो राजन् गच्छन्तं परमां गतिम् ॥
यद् वै त्वां नानुगच्छामस् तेन तप्स्यामहे वयम् ॥
त्वत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते ॥
किं नाम तद् भवेत् कर्म येन त्वानुव्रजेम वै ॥
दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामो महीम् इमाम् ॥
हीनानां नस् त्वया राजन् कुतः शान्तिः कुतः सुखम् ॥
गत्वैतांस् तु महाराज समेत्य त्वं महारथान् ॥
यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठं पूजयेर् वचनान् मम ॥
आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम् ॥
हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप ॥
परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम् ॥
सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसम् एव च ॥
तथा पूर्वगतान् अन्यान् स्वर्गं पार्थिवसत्तमान् ॥
अस्मद् वाक्यात् परिष्वज्य पृच्छेथास् त्वम् अनामयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃjaya uvāca
taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama ||
aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat ||
āhus tvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām ||
dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha ||
kathaṃ vivaram adrākṣīd bhīmasenas tavānagha ||
balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavān nṛpa ||
kālo nūnaṃ mahārāja loke 'smin balavattaraḥ ||
paśyāmo nihataṃ tvāṃ ced bhīmasenena saṃyuge ||
kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ ||
nikṛtyā hatavān mando nūnaṃ kālo duratyayaḥ ||
dharmayuddhe hy adharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe ||
gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava ||
adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ ||
yad upekṣitavān kṣudro dhik tam astu yudhiṣṭhiram ||
yuddheṣv apavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram ||
yāvat sthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hy asi pātitaḥ ||
nanu rāmo 'bravīd rājaṃs tvāṃ sadā yadunandanaḥ ||
duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān ||
ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājan saṃsatsu bhārata ||
suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho ||
yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ ||
hatasyābhimukhasyājau prāptas tvam asi tāṃ gatim ||
duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ puruṣarṣabha ||
hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te ||
bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām ||
dhig astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyam arjunaṃ cāpi durmatim ||
dharmajñamāninau yau tvāṃ vadhyamānam upekṣatām ||
pāṇḍavāś cāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipān ||
kathaṃ duryodhano 'smābhir hata ity anapatrapāḥ ||
dhanyas tvam asi gāndhāre yas tvam āyodhane hataḥ ||
prayāto 'bhimukhaḥ śatrūn dharmeṇa puruṣarṣabha ||
hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā ||
prajñācakṣuś ca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ pratipatsyate ||
dhig astu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham ||
ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam ||
dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam ||
yad vayaṃ nānugacchāmas tvāṃ dhig asmān narādhamān ||
kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituś ca me ||
sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca ||
bhavatprasādād asmābhiḥ samitraiḥ sahabāndhavaiḥ ||
avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ ||
kutaś cāpīdṛśaṃ sārtham upalapsyāmahe vayam ||
yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān ||
vayam eva trayo rājan gacchantaṃ paramāṃ gatim ||
yad vai tvāṃ nānugacchāmas tena tapsyāmahe vayam ||
tvatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te ||
kiṃ nāma tad bhavet karma yena tvānuvrajema vai ||
duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīm imām ||
hīnānāṃ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham ||
gatvaitāṃs tu mahārāja sametya tvaṃ mahārathān ||
yathāśreṣṭhaṃ yathājyeṣṭhaṃ pūjayer vacanān mama ||
ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām ||
hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa ||
pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham ||
saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca ||
tathā pūrvagatān anyān svargaṃ pārthivasattamān ||
asmad vākyāt pariṣvajya pṛcchethās tvam anāmayam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
तम् शयानम् नृपश्रेष्ठम्tam śayānam nṛpaśreṣṭhamтого лежащего лучшего царя; лежащего владыку
ततः भरतसत्तमtataḥ bharatasattamaзатем, лучший Бхаратов; после этого
अश्वत्थामा समालोक्यaśvatthāmā samālokyaАшваттхаман увидев; глядя на него
करुणम् पर्यदेवयत्karuṇam paryadevayatжалобно оплакивал; горько причитал
आहुः त्वाम् राजशार्दूलāhuḥ tvām rājaśārdūlaтебя называли, тигр царей; говорили о тебе
मुख्यम् सर्वधनुष्मताम्mukhyam sarvadhanuṣmatāmглавным среди всех лучников; лучшим воином
धनाध्यक्षोपमम् युद्धेdhanādhyakṣopamam yuddheподобным Кубере в бою; как хранитель богатств
शिष्यम् संकर्षणस्य हśiṣyam saṃkarṣaṇasya haучеником Санкаршаны; учеником Баларамы
कथम् विवरम् अद्राक्षीत्katham vivaram adrākṣītкак уязвимость увидел?; как нашёл брешь
भीमसेनः तव अनघbhīmasenaḥ tava anaghaБхимасена твою, безупречный; в тебе Бхима
बलिनः कृतिनः नित्यम्balinaḥ kṛtinaḥ nityamсильного, всегда искусного; могучего и умелого
स च पापात्मवान् नृपsa ca pāpātmavān nṛpaон же грешнодушный, царь; этот злодей
कालः नूनम् महाराजkālaḥ nūnam mahārājaВремя несомненно, великий царь; рок, конечно
लोके अस्मिन् बलवत्तरःloke asmin balavattaraḥв этом мире сильнейшее; сильнее всего
पश्यामः निहतम् त्वाम् चेत्paśyāmaḥ nihatam tvām cetесли мы видим тебя убитым; раз видим
भीमसेनेन संयुगेbhīmasenena saṃyugeБхимасеной в бою; от руки Бхимы
कथम् त्वाम् सर्वधर्मज्ञम्katham tvām sarvadharmajñamкак тебя, знающего всю дхарму; знатока дхармы
क्षुद्रः पापः वृकोदरःkṣudraḥ pāpaḥ vṛkodaraḥнизкий грешный Врикодара; подлый Бхима
निकृत्या हतवान् मन्दःnikṛtyā hatavān mandaḥобманом убил, глупец; коварно сразил
नूनम् कालः दुरत्ययःnūnam kālaḥ duratyayaḥнесомненно, Время непреодолимо; рок не перейти
धर्मयुद्धे हि अधर्मेणdharmayuddhe hi adharmeṇaв праведном бою неправедно; в честной битве
समाहूय ओजसा मृधेsamāhūya ojasā mṛdheвызвав силой на бой; в поединке
गदया भीमसेनेनgadayā bhīmasenenaпалицей Бхимасеной; ударом Бхимы
निर्भिन्ने सक्थिनी तवnirbhinne sakthinī tavaраздроблены твои бёдра; разбиты ноги
अधर्मेण हतस्य आजौadharmeṇa hatasya ājauнеправедно убитого в бою; сражённого нечестно
मृद्यमानम् पदा शिरःmṛdyamānam padā śiraḥпопираемую ногой голову; голову под ногой
यत् उपेक्षितवान् क्षुद्रःyat upekṣitavān kṣudraḥпоскольку допустил низкий; раз позволил
धिक् तम् अस्तु युधिष्ठिरम्dhik tam astu yudhiṣṭhiramпозор тому Юдхиштхире; да будет позор
युद्धेषु अपवदिष्यन्तिyuddheṣu apavadiṣyantiв битвах будут порицать; воины осудят
योधाः नूनम् वृकोदरम्yodhāḥ nūnam vṛkodaramвоины несомненно Врикодару; Бхиму
यावत् स्थास्यन्ति भूतानिyāvat sthāsyanti bhūtāniпока будут стоять существа; пока жив мир
निकृत्या हि असि पातितःnikṛtyā hi asi pātitaḥведь обманом ты повержен; коварно сбит
ननु रामः अब्रवीत् राजन्nanu rāmaḥ abravīt rājanразве Рама не говорил, царь; Баларама говорил
त्वाम् सदा यदुनन्दनःtvām sadā yadunandanaḥо тебе всегда, радость Яду; всегда о тебе
दुर्योधनसमः न अस्तिduryodhanasamaḥ na astiравного Дурьодхане нет; нет равного
गदया इति वीर्यवान्gadayā iti vīryavānв палице, так доблестный; в бою палицей
श्लाघते त्वाम् हि वार्ष्णेयःślāghate tvām hi vārṣṇeyaḥВаршнея ведь хвалит тебя; Баларама славит
राजन् संसत्सु भारतrājan saṃsatsu bhārataцарь, в собраниях, Бхарата; на советах
सुशिष्यः मम कौरव्यःsuśiṣyaḥ mama kauravyaḥхороший ученик мой Каурава; мой лучший ученик
गदायुद्धे इति प्रभोgadāyuddhe iti prabhoв бою палицей, владыка; в искусстве палицы
याम् गतिम् क्षत्रियस्य आहुःyām gatim kṣatriyasya āhuḥкакую участь кшатрия называют; говорят о доле
प्रशस्ताम् परमर्षयःpraśastām paramarṣayaḥпрославленной великие риши; высшие мудрецы
हतस्य अभिमुखस्य आजौhatasya abhimukhasya ājauубитого лицом к врагу в бою; павшего вперед
प्राप्तः त्वम् असि ताम् गतिम्prāptaḥ tvam asi tām gatimты достиг той участи; получил эту долю
दुर्योधन न शोचामिduryodhana na śocāmiДурьодхана, не скорблю; не оплакиваю
त्वाम् अहम् पुरुषर्षभtvām aham puruṣarṣabhaтебя я, бык людей; тебя самого
हतपुत्राम् तु शोचामिhataputrām tu śocāmiно скорблю о лишённой сыновей; о Гандхари
गान्धारीम् पितरम् च तेgāndhārīm pitaram ca teГандхари и твоём отце; и Дхритараштре
भिक्षुकौ विचरिष्येतेbhikṣukau vicariṣyeteкак нищие будут бродить; станут скитаться
शोचन्तौ पृथिवीम् इमाम्śocantau pṛthivīm imāmскорбящие по этой земле; по земле
धिक् अस्तु कृष्णम् वार्ष्णेयम्dhik astu kṛṣṇam vārṣṇeyamпозор Кришне Варшнее; позор Кришне
अर्जुनम् च अपि दुर्मतिम्arjunam ca api durmatimи Арджуне дурноумному; и Арджуне
धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वाम्dharmajñamāninau yau tvāmдвум мнящим себя знатоками дхармы; которые себя считают
वध्यमानम् उपेक्षताम्vadhyamānam upekṣatāmубиваемого тебя оставили без внимания; смотрели на убийство
पाण्डवाः च अपि ते सर्वेpāṇḍavāḥ ca api te sarveи те все Пандавы; все они
किम् वक्ष्यन्ति नराधिपान्kim vakṣyanti narādhipānчто скажут царям?; что ответят владыкам
कथम् दुर्योधनः अस्माभिःkatham duryodhanaḥ asmābhiḥкак Дурьодхана нами; как мы Дурьодхану
हतः इति अनपत्रपाःhataḥ iti anapatrapāḥубит, так, бесстыдные; скажут без стыда
धन्यः त्वम् असि गान्धारेdhanyaḥ tvam asi gāndhāreблажен ты, сын Гандхари; счастлив ты
यः त्वम् आयोधने हतःyaḥ tvam āyodhane hataḥчто ты в битве убит; пал в сражении
प्रयातः अभिमुखः शत्रून्prayātaḥ abhimukhaḥ śatrūnпошедший лицом к врагам; идя на врагов
धर्मेण पुरुषर्षभdharmeṇa puruṣarṣabhaпо дхарме, бык людей; праведно
हतपुत्रा हि गान्धारीhataputrā hi gāndhārīГандхари лишена сыновей; без сыновей
निहतज्ञातिबान्धवाnihatajñātibāndhavāс убитыми родичами и близкими; без рода
प्रज्ञाचक्षुः च दुर्धर्षःprajñācakṣuḥ ca durdharṣaḥи мудроокий неприступный; слепой мудрец
काम् गतिम् प्रतिपत्स्यतेkām gatim pratipatsyateкакую участь получит?; что с ним будет?
धिक् अस्तु कृतवर्माणम्dhik astu kṛtavarmāṇamпозор Критаварману; пусть будет стыд
माम् कृपम् च महारथम्mām kṛpam ca mahārathamмне и Крипе-махаратхе; и Крипе
ये वयम् न गताः स्वर्गम्ye vayam na gatāḥ svargamчто мы не пошли на небо; не умерли
त्वाम् पुरस्कृत्य पार्थिवम्tvām puraskṛtya pārthivamтебя поставив впереди, царь; следом за тобой
दातारम् सर्वकामानाम्dātāram sarvakāmānāmдающего все желанное; дарителя благ
रक्षितारम् प्रजाहितम्rakṣitāram prajāhitamзащитника, благо подданных; хранителя людей
यत् वयम् न अनुगच्छामःyat vayam na anugacchāmaḥчто мы не следуем; не идём за тобой
त्वाम् धिक् अस्मान् नराधमान्tvām dhik asmān narādhamānза тобой, позор нам низшим людям; стыд нам
कृपस्य तव वीर्येणkṛpasya tava vīryeṇaКрипы твоей силой; по твоей милости
मम च एवmama ca evaи моей также; и меня
पितुः च मेpituḥ ca meи моего отца; моего родителя
सभृत्यानाम् नरव्याघ्रsabhṛtyānām naravyāghraсо слугами, тигр людей; всех наших
रत्नवन्ति गृहाणि चratnavanti gṛhāṇi caдома с драгоценностями; богатые дома
भवत्प्रसादात् अस्माभिःbhavatprasādāt asmābhiḥпо твоей милости нами; благодаря тебе
समित्रैः सहबान्धवैःsamitraiḥ sahabāndhavaiḥс друзьями и родственниками; вместе с близкими
अवाप्ताः क्रतवः मुख्याःavāptāḥ kratavaḥ mukhyāḥполучены главные жертвоприношения; совершены обряды
बहवः भूरिदक्षिणाःbahavaḥ bhūridakṣiṇāḥмногие, с обильной дакшиной; щедрые
कुतः च अपि ईदृशम् सार्थम्kutaḥ ca api īdṛśam sārthamоткуда ещё такое общество; где найдём
उपलप्स्यामहे वयम्upalapsyāmahe vayamобретём мы?; получим
यादृशेन पुरस्कृत्यyādṛśena puraskṛtyaкаким предводителем имея; с таким вождём
त्वम् गतः सर्वपार्थिवान्tvam gataḥ sarvapārthivānты превзошёл всех царей; ты шёл впереди
वयम् एव त्रयः राजन्vayam eva trayaḥ rājanмы только трое, царь; мы одни
गच्छन्तम् परमाम् गतिम्gacchantam paramām gatimидущего к высшей участи; к высшему пути
यत् वै त्वाम् न अनुगच्छामःyat vai tvām na anugacchāmaḥчто мы тебе не следуем; не идём за тобой
तेन तप्स्यामहे वयम्tena tapsyāmahe vayamтем будем мучиться мы; будем страдать
त्वत्स्वर्गहीनाः हीनार्थाःtvatsvargahīnāḥ hīnārthāḥлишённые твоего неба, лишённые смысла; без тебя
स्मरन्तः सुकृतस्य तेsmarantaḥ sukṛtasya teпомня твои благодеяния; помня добро
किम् नाम तत् भवेत् कर्मkim nāma tat bhavet karmaкакое же то будет дело; что сделать
येन त्वा अनुव्रजेम वैyena tvā anuvrajema vaiкоторым за тобой последуем; чтобы пойти следом
दुःखम् नूनम् कुरुश्रेष्ठduḥkham nūnam kuruśreṣṭhaтяжко несомненно, лучший Куру; горько
चरिष्यामः महीम् इमाम्cariṣyāmaḥ mahīm imāmбудем ходить по этой земле; скитаться
हीनानाम् नः त्वया राजन्hīnānām naḥ tvayā rājanнам, лишённым тебя, царь; без тебя
कुतः शान्तिः कुतः सुखम्kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukhamоткуда покой, откуда счастье?; нет мира
गत्वा एतान् तु महाराजgatvā etān tu mahārājaпридя к тем, великий царь; достигнув их
समेत्य त्वम् महारथान्sametya tvam mahārathānвстретив тех махаратх; павших воинов
यथाश्रेष्ठम् यथाज्येष्ठम्yathāśreṣṭham yathājyeṣṭhamпо достоинству и старшинству; по чину
पूजयेः वचनात् ममpūjayeḥ vacanāt mamaпочти по моему слову; от моего имени
आचार्यम् पूजयित्वा चācāryam pūjayitvā caи почтив учителя; поклонившись Дроне
केतुम् सर्वधनुष्मताम्ketum sarvadhanuṣmatāmзнамя всех лучников; лучшего лучника
हतम् मया अद्य शंसेथाhatam mayā adya śaṃsethāсообщи, что мной сегодня убит; передай весть
धृष्टद्युम्नम् नराधिपdhṛṣṭadyumnam narādhipaДхриштадьюмна, владыка людей; убийца Дроны
परिष्वजेथा राजानम्pariṣvajethā rājānamобними царя; прими
बाह्लिकम् सुमहारथम्bāhlikam sumahārathamБахлику, великого махаратху; Бахлику
सैन्धवम् सोमदत्तम् चsaindhavam somadattam caСаиндхаву и Сомадатту; Джаядратху
भूरिश्रवसम् एव चbhūriśravasam eva caи Бхуришраваса; также его
तथा पूर्वगतान् अन्यान्tathā pūrvagatān anyānи других ушедших прежде; павших раньше
स्वर्गम् पार्थिवसत्तमान्svargam pārthivasattamānна небо, лучших царей; небесных владык
अस्मद् वाक्यात् परिष्वज्यasmad vākyāt pariṣvajyaпо нашему слову обняв; от нашего имени
पृच्छेथाः त्वम् अनामयम्pṛcchethāḥ tvam anāmayamспроси ты о благополучии; передай привет
अनुवाद

Санджая сказал: «Затем Ашваттхаман, увидев лежащего лучшего из царей, о лучший Бхаратов, жалобно стал его оплакивать: “О тигр царей, тебя называли главным среди всех лучников, подобным Кубере в бою, учеником Санкаршаны. Как грешнодушный Бхимасена, о безупречный царь, смог найти уязвимость в тебе, сильном и всегда искусном? Несомненно, Время сильнее всего в этом мире, раз мы видим тебя, убитого Бхимасеной в бою, о великий царь. Как низкий, грешный, глупый Врикодара коварством убил тебя, знатока всей дхармы? Несомненно, Время непреодолимо. В честном поединке палицей Бхимасена неправедно раздробил тебе бёдра. Позор Юдхиштхире, который допустил, что голову тебя, неправедно убитого в бою, попирали ногой. Пока будут существовать живые существа, воины несомненно будут порицать Врикодару в битвах, ведь ты повержен коварством. Разве доблестный Рама, радость Яду, не говорил всегда о тебе, о царь: ‘Нет равного Дурьодхане в бою палицей’? Варшнея хвалил тебя в собраниях, о Бхарата: ‘Каурава — мой хороший ученик в бою палицей’. Ты достиг той прославленной участи кшатрия, о которой говорят великие риши: участи того, кто пал в бою лицом к врагу. Дурьодхана, я не скорблю о тебе, о бык среди людей; я скорблю о Гандхари, лишённой сыновей, и о твоём отце. Скорбя, они будут бродить по этой земле как нищие. Позор Кришне Варшнее и дурноумному Арджуне, мнящим себя знатоками дхармы, которые смотрели, как тебя убивали. Что скажут все эти бесстыдные Пандавы царям: ‘Как мы убили Дурьодхану’? Ты счастлив, сын Гандхари: ты пал в битве, идя лицом к врагам, по дхарме, о бык людей. Что будет с Гандхари, лишённой сыновей, родичей и близких, и с неприступным мудрооким твоим отцом? Позор Критаварману, мне и махаратхе Крипе, что мы не пошли на небо следом за тобой, царём. Ты давал всё желанное, был защитником и благом подданных; если мы не следуем за тобой, позор нам, низшим людям. Твоей милостью, о тигр людей, у Крипы, у меня, у моего отца и у всех наших слуг были дома, полные драгоценностей. Благодаря тебе мы с друзьями и родичами совершили многие главные жертвоприношения с обильной дакшиной. Где ещё найдём мы такое общество и такого вождя, с которым ты превосходил всех царей? Мы, трое, будем мучиться тем, что не следуем за тобой, идущим к высшей участи. Лишённые твоего неба, утратившие смысл и помня твои благодеяния, что мы можем сделать, чтобы пойти за тобой? Тяжко, о лучший Куру, будем мы ходить по этой земле; без тебя, о царь, откуда нам покой и счастье? Когда ты придёшь туда и встретишь тех махаратхов, почти их от моего имени по достоинству и старшинству. Почтив учителя, знамя всех лучников, сообщи ему: ‘Сегодня мной убит Дхриштадьюмна’. Обними царя Бахлику, великого махаратху, Саиндхаву, Сомадатту и Бхуришраваса; и других лучших царей, ушедших прежде на небо, обними от нашего имени и спроси об их благополучии”».

संस्करण

6fd5d522b234 · प्रकाशित 20 जून 2026, 12:30:35 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से