महाभारत
The Death of Duryodhana10.9.46-59
9817 / 15823
महाभारत · 10.9.46-59
देवनागरी

इत्य् एवम् उक्त्वा राजानं भग्नसक्थम् अचेतसम् ॥
अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर् वचनम् अब्रवीत् ॥
दुर्योधन जीवसि चेद् वाचं श्रोत्रसुखां शृणु ॥
सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास् त्रयो वयम् ॥
ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवो ऽथ सात्यकिः ॥
अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस् तथा ॥
द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ॥
पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत ॥
कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः ॥
सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम् ॥
मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते ॥
प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः ॥
दुर्योधनस् तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम् ॥
प्रतिलभ्य पुनश् चेत इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
न मे ऽकरोत् तद् गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता ॥
यत् त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम् ॥
स चेत् सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना ॥
तेन मन्ये मघवता समम् आत्मानम् अद्य वै ॥
स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः संगमः पुनः ॥
इत्य् एवम् उक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजो महामनाः ॥
प्राणान् उदसृजद् वीरः सुहृदां शोकम् आदधत् ॥
तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम् ॥
पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकान् आरुरुहू रथान् ॥
इत्य् एवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् ॥
प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राधावं नगरं प्रति ॥
तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ ॥
ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद् दिव्यदर्शित्वम् अद्य वै ॥
वैशंपायन उवाच
इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रज्ञातिवधं तदा ॥
निःश्वस्य दीर्घम् उष्णं च ततश् चिन्तापरो ऽभवत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ity evam uktvā rājānaṃ bhagnasaktham acetasam ||
aśvatthāmā samudvīkṣya punar vacanam abravīt ||
duryodhana jīvasi ced vācaṃ śrotrasukhāṃ śṛṇu ||
sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās trayo vayam ||
te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ ||
ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatas tathā ||
draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ ||
pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata ||
kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ ||
sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam ||
mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumno mahīpate ||
praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ ||
duryodhanas tu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām ||
pratilabhya punaś ceta idaṃ vacanam abravīt ||
na me 'karot tad gāṅgeyo na karṇo na ca te pitā ||
yat tvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam ||
sa cet senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā ||
tena manye maghavatā samam ātmānam adya vai ||
svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ ||
ity evam uktvā tūṣṇīṃ sa kururājo mahāmanāḥ ||
prāṇān udasṛjad vīraḥ suhṛdāṃ śokam ādadhat ||
tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpam ||
punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakān āruruhū rathān ||
ity evaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ giram ||
pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṃ nagaraṃ prati ||
tava putre gate svargaṃ śokārtasya mamānagha ||
ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ tad divyadarśitvam adya vai ||
vaiśaṃpāyana uvāca
iti śrutvā sa nṛpatiḥ putrajñātivadhaṃ tadā ||
niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tataś cintāparo 'bhavat ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
इति एवम् उक्त्वा राजानम्iti evam uktvā rājānamтак сказав царю; произнеся это
भग्नसक्थम् अचेतसम्bhagnasaktham acetasamсо сломанными бёдрами, без сознания; искалеченному
अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्यaśvatthāmā samudvīkṣyaАшваттхаман посмотрев; взглянув
पुनः वचनम् अब्रवीत्punaḥ vacanam abravītснова слово сказал; продолжил
दुर्योधन जीवसि चेत्duryodhana jīvasi cetДурьодхана, если живёшь; если ты жив
वाचम् श्रोत्रसुखाम् शृणुvācam śrotrasukhām śṛṇuречь, приятную слуху, услышь; слушай радость
सप्त पाण्डवतः शेषाःsapta pāṇḍavataḥ śeṣāḥсемеро осталось от Пандавов; у них семь
धार्तराष्ट्राः त्रयः वयम्dhārtarāṣṭrāḥ trayaḥ vayamДхритараштридов трое мы; нас трое
ते च एव भ्रातरः पञ्चte ca eva bhrātaraḥ pañcaэто именно пять братьев; пять Пандавов
वासुदेवः अथ सात्यकिःvāsudevaḥ atha sātyakiḥВасудева и Сатьяки; Кришна с Сатьяки
अहम् च कृतवर्मा चaham ca kṛtavarmā caя и Критаварман; мы двое
कृपः शारद्वतः तथाkṛpaḥ śāradvataḥ tathāи Крипа Шарадватов; также Крипа
द्रौपदेयाः हताः सर्वेdraupadeyāḥ hatāḥ sarveсыновья Драупади убиты все; все Драупадеи
धृष्टद्युम्नस्य च आत्मजाःdhṛṣṭadyumnasya ca ātmajāḥи сыновья Дхриштадьюмны; его дети
पाञ्चालाः निहताः सर्वेpāñcālāḥ nihatāḥ sarveПанчалы убиты все; все сражены
मत्स्यशेषम् च भारतmatsyaśeṣam ca bhārataи остаток Матсьев, Бхарата; уцелевшие Матсьи
कृते प्रतिकृतम् पश्यkṛte pratikṛtam paśyaза сделанное ответ сделан, смотри; воздаяние совершено
हतपुत्राः हि पाण्डवाःhataputrāḥ hi pāṇḍavāḥведь Пандавы лишены сыновей; бездетны
सौप्तिके शिबिरम् तेषाम्sauptike śibiram teṣāmв ночном деле их лагерь; во сне стан
हतम् सनरवाहनम्hatam sanaravāhanamуничтожен с людьми и ездовыми; с войском и животными
मया च पापकर्मा असौmayā ca pāpakarmā asauи мной тот злодей; дурнодей
धृष्टद्युम्नः महीपतेdhṛṣṭadyumnaḥ mahīpateДхриштадьюмна, владыка земли; царь Панчалов
प्रविश्य शिबिरम् रात्रौpraviśya śibiram rātrauвойдя в лагерь ночью; проникнув в стан
पशुमारेण मारितःpaśumāreṇa māritaḥубит смертью животного; забит как скот
दुर्योधनः तु ताम् वाचम्duryodhanaḥ tu tām vācamДурьодхана же ту речь; эти слова
निशम्य मनसः प्रियाम्niśamya manasaḥ priyāmуслышав, приятную сердцу; радостную
प्रतिलभ्य पुनः चेतःpratilabhya punaḥ cetaḥснова обретя сознание; очнувшись
इदम् वचनम् अब्रवीत्idam vacanam abravītэти слова сказал; произнёс
न मे अकरोत् तत् गाङ्गेयःna me akarot tat gāṅgeyaḥне сделал мне того Гангея; Бхишма не сделал
न कर्णःna karṇaḥни Карна; и не Карна
न च ते पिताna ca te pitāи не твой отец; и не Дрона
यत् त्वया कृपभोजाभ्याम्yat tvayā kṛpabhojābhyāmчто тобой с Крипой и Бходжей; вместе с ними
सहितेन अद्य मे कृतम्sahitena adya me kṛtamсделано сегодня для меня; совершено
स चेत् सेनापतिः क्षुद्रःsa cet senāpatiḥ kṣudraḥесли тот низкий военачальник; Дхриштадьюмна
हतः सार्धम् शिखण्डिनाhataḥ sārdham śikhaṇḍināубит вместе с Шикхандином; сражён
तेन मन्ये मघवताtena manye maghavatāэтим считаю с Магхаваном; с Индрой
समम् आत्मानम् अद्य वैsamam ātmānam adya vaiравным себя сегодня; себя равным
स्वस्ति प्राप्नुत भद्रम् वःsvasti prāpnuta bhadram vaḥблагополучия достигните, благо вам; будьте благословенны
स्वर्गे नः संगमः पुनःsvarge naḥ saṃgamaḥ punaḥна небе наша встреча снова; встретимся в раю
इति एवम् उक्त्वा तूष्णीम्iti evam uktvā tūṣṇīmтак сказав, молча; после этих слов
स कुरुराजः महामनाःsa kururājaḥ mahāmanāḥтот царь Куру великодушный; Дурьодхана
प्राणान् उदसृजत् वीरःprāṇān udasṛjat vīraḥжизненные дыхания выпустил герой; испустил дух
सुहृदाम् शोकम् आदधत्suhṛdām śokam ādadhatдрузьям скорбь положив; оставив горе
तथा इति ते परिष्वक्ताःtathā iti te pariṣvaktāḥ«так» сказав, те обнятые; приняв его
परिष्वज्य च तम् नृपम्pariṣvajya ca tam nṛpamи обняв того царя; простившись
पुनः पुनः प्रेक्षमाणाःpunaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥснова и снова глядя; оглядываясь
स्वकान् आरुरुहुः रथान्svakān āruruhuḥ rathānна свои взошли колесницы; сели на ратхи
इति एवम् तव पुत्रस्यiti evam tava putrasyaтак эту твоего сына; такую речь сына
निशम्य करुणाम् गिरम्niśamya karuṇām giramуслышав жалобную речь; печальные слова
प्रत्यूषकाले शोकार्तःpratyūṣakāle śokārtaḥна рассвете скорбью мучимый; под утро
प्राधावम् नगरम् प्रतिprādhāvam nagaram pratiпобежал я к городу; устремился в город
तव पुत्रे गते स्वर्गम्tava putre gate svargamкогда твой сын ушёл на небо; после его смерти
शोकार्तस्य मम अनघśokārtasya mama anaghaу меня, скорбящего, безупречный; поражённого горем
ऋषिदत्तम् प्रनष्टम् तत्ṛṣidattam pranaṣṭam tatданное риши исчезло; дар мудрецов пропал
दिव्यदर्शित्वम् अद्य वैdivyadarśitvam adya vaiбожественное зрение сегодня; сверхвидение
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaВайшампаяна сказал; Вайшампаяна произнёс
इति श्रुत्वा स नृपतिःiti śrutvā sa nṛpatiḥтак услышав, тот царь; Дхритараштра
पुत्रज्ञातिवधम् तदाputrajñātivadham tadāубийство сына и родичей тогда; гибель рода
निःश्वस्य दीर्घम् उष्णम् चniḥśvasya dīrgham uṣṇam caвздохнув долго и горячо; тяжело вздохнув
ततः चिन्तापरः अभवत्tataḥ cintāparaḥ abhavatзатем погрузился в думы; стал подавлен
अनुवाद

Сказав это царю с разбитыми бёдрами, лежавшему без сознания, Ашваттхаман взглянул на него и снова произнёс: «Дурьодхана, если ты ещё жив, услышь речь, приятную слуху. У Пандавов осталось семеро: пять братьев, Васудева и Сатьяки. Из Дхритараштридов осталось трое: я, Критаварман и Крипа, сын Шарадвата. Все сыновья Драупади убиты, и сыновья Дхриштадьюмны; все Панчалы и остаток Матсьев сражены, о Бхарата. Смотри: за сделанное совершено воздаяние, ведь Пандавы лишены сыновей. В ночном нападении их лагерь уничтожен вместе с людьми и ездовыми. И мной, войдя ночью в лагерь, этот злодей Дхриштадьюмна, о владыка земли, убит смертью животного». Услышав эту речь, приятную сердцу, Дурьодхана снова обрёл сознание и сказал: «Ни Гангея, ни Карна, ни твой отец не сделали для меня того, что сегодня сделали ты вместе с Крипой и Бходжей. Если этот низкий военачальник убит вместе с Шикхандином, то сегодня я считаю себя равным Магхавану. Достигните благополучия; благо вам. На небе мы встретимся снова». Сказав так, великодушный царь Куру замолчал, и герой испустил дух, оставив друзьям скорбь. «Да будет так», — сказали они; обняв царя и снова и снова оглядываясь на него, взошли на свои колесницы. Услышав такую жалобную речь твоего сына, я на рассвете, мучимый скорбью, поспешил к городу. Когда твой сын ушёл на небо, о безупречный, от горя у меня сегодня исчезло божественное зрение, данное риши. Вайшампаяна сказал: «Услышав тогда о гибели сына и родичей, царь долго и горячо вздохнул и погрузился в тяжкие думы».

संस्करण

56b54fe28cb9 · प्रकाशित 20 जून 2026, 12:30:35 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से