महाभारत
Arjuna on the Kshatriya Duty12.22.1-5
10056 / 15823
महाभारत · 12.22.1-5
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
तस्मिन् वाक्यान्तरे वाक्यं पुनर् एवार्जुनो ऽब्रवीत् ॥
विषण्णमनसं ज्येष्ठम् इदं भ्रातरम् ईश्वरम् ॥
क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ प्राप्य राज्यम् अनुत्तमम् ॥
जित्वा चारीन् नरश्रेष्ठ तप्यते किं भवान् भृशम् ॥
क्षत्रियाणां महाराज संग्रामे निधनं स्मृतम् ॥
विशिष्टं बहुभिर् यज्ञैः क्षत्रधर्मम् अनुस्मर ॥
ब्राह्मणानां तपस् त्यागः प्रेत्यधर्मविधिः स्मृतः ॥
क्षत्रियाणां च विहितं संग्रामे निधनं विभो ॥
क्षत्रधर्मो महारौद्रः शस्त्रनित्य इति स्मृतः ॥
वधश् च भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण संयुगे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tasmin vākyāntare vākyaṃ punar evārjuno 'bravīt ||
viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭham idaṃ bhrātaram īśvaram ||
kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyam anuttamam ||
jitvā cārīn naraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavān bhṛśam ||
kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam ||
viśiṣṭaṃ bahubhir yajñaiḥ kṣatradharmam anusmara ||
brāhmaṇānāṃ tapas tyāgaḥ pretyadharmavidhiḥ smṛtaḥ ||
kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho ||
kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ ||
vadhaś ca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaВайшампаяна сказал; Вайшампаяна произнёс
तस्मिन् वाक्य अन्तरेtasmin vākya antareв промежутке той речи; после этих слов
वाक्यम् पुनर् एवvākyam punar evaслово снова именно; речь опять
अर्जुनः अब्रवीत्arjunaḥ abravītАрджуна сказал; Арджуна произнёс
विषण्ण मनसम् ज्येष्ठम्viṣaṇṇa manasam jyeṣṭhamк старшему с унылым умом; к подавленному старшему
इदम् भ्रातरम् ईश्वरम्idam bhrātaram īśvaramэто брату-владыке; эти слова брату-царю
क्षत्र धर्मेण धर्म ज्ञkṣatra dharmeṇa dharma jñaкшатрийской дхармой, знаток дхармы; по долгу кшатрия, знающий закон
प्राप्य राज्यम् अनुत्तमम्prāpya rājyam anuttamamполучив непревзойдённое царство; достигнув высшей власти
जित्वा च अरीन् नर श्रेष्ठjitvā ca arīn nara śreṣṭhaи победив врагов, лучший из людей; одолел недругов, о лучший
तप्यते किम् भवान् भृशम्tapyate kim bhavān bhṛśamпочему ты сильно мучишься; зачем ты тяжко скорбишь
क्षत्रियाणाम् महा राजkṣatriyāṇām mahā rājaдля кшатриев, великий царь; у воинов, о царь
संग्रामे निधनम् स्मृतम्saṃgrāme nidhanam smṛtamгибель в битве считается; смерть в сражении признана
विशिष्टम् बहुभिः यज्ञैःviśiṣṭam bahubhiḥ yajñaiḥвыше многих жертв; превосходнее множества жертв
क्षत्र धर्मम् अनुस्मरkṣatra dharmam anusmaraкшатрийскую дхарму вспомни; помни долг воина
ब्राह्मणानाम् तपः त्यागःbrāhmaṇānām tapaḥ tyāgaḥдля брахманов тапас и отречение; аскеза и отказ
प्रेत्य धर्म विधिः स्मृतःpretya dharma vidhiḥ smṛtaḥкак правило посмертной дхармы считаются; путь после смерти установлен
क्षत्रियाणाम् च विहितम्kṣatriyāṇām ca vihitamа для кшатриев предписано; воинам же назначено
संग्रामे निधनम् विभोsaṃgrāme nidhanam vibhoгибель в битве, владыка; смерть в сражении, о мощный
क्षत्र धर्मः महा रौद्रःkṣatra dharmaḥ mahā raudraḥкшатрийская дхарма очень грозна; воинский долг суров
शस्त्र नित्यः इति स्मृतःśastra nityaḥ iti smṛtaḥпостоянно связана с оружием, так считается; с оружием неразлучна
वधः च भरत श्रेष्ठvadhaḥ ca bharata śreṣṭhaи убийство, лучший из Бхаратов; поражение врага
काले शस्त्रेण संयुगेkāle śastreṇa saṃyugeв должное время оружием в бою; в битве, когда настал срок
अनुवाद

Вайшампаяна сказал: «После этих слов Арджуна снова обратился к своему старшему брату-владыке, чей ум был подавлен: “О знаток дхармы, получив по кшатрийскому долгу непревзойдённое царство и победив врагов, зачем ты так тяжко мучишься, о лучший из людей? Для кшатриев, о великий царь, смерть в сражении считается выше многих жертв; вспомни долг кшатрия. Для брахманов установлены тапас и отречение как путь посмертной дхармы, а для кшатриев, о владыка, предписана гибель в битве. Кшатрийская дхарма сурова и всегда связана с оружием; в должное время, о лучший из Бхаратов, она включает поражение врага оружием в бою”».

संस्करण

cd0ef0a2bb87 · प्रकाशित 20 जून 2026, 3:47:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से