महाभारत
Vyasa Teaches Yudhishthira about Time and Expiation (Vyasa Teaches Yudhishthira About Time and Atonement)12.34.1-6
10113 / 15823
महाभारत · 12.34.1-6
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस् तदा ॥
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥
मा विषादं कृथा राजन् क्षत्रधर्मम् अनुस्मर ॥
स्वधर्मेण हता ह्य् एते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥
काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद् यशः ॥
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥
न त्वं हन्ता न भीमो ऽपि नार्जुनो न यमाव् अपि ॥
कालः पर्यायधर्मेण प्राणान् आदत्त देहिनाम् ॥
न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो ऽस्ति कश् चन ॥
कर्मसाक्षी प्रजानां यस् तेन कालेन संहृताः ॥
हेतुमात्रम् इदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ ॥
यद् धन्ति भूतैर् भूतानि तद् अस्मै रूपम् ऐश्वरम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā dvaipāyanas tadā ||
samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam ||
mā viṣādaṃ kṛthā rājan kṣatradharmam anusmara ||
svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ||
kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahad yaśaḥ ||
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ ||
na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāv api ||
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām ||
na yasya mātāpitarau nānugrāhyo 'sti kaś cana ||
karmasākṣī prajānāṃ yas tena kālena saṃhṛtāḥ ||
hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha ||
yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaВайшампаяна сказал; Вайшампаяна произнёс
युधिष्ठिरस्य तत् वाक्यम्yudhiṣṭhirasya tat vākyamту речь Юдхиштхиры; эти слова Юдхиштхиры
श्रुत्वा द्वैपायनः तदाśrutvā dvaipāyanaḥ tadāуслышав, Двайпаяна тогда; тогда Вьяса услышал
समीक्ष्य निपुणम् बुद्ध्याsamīkṣya nipuṇam buddhyāтонко рассмотрев разумом; глубоко обдумав
ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्ṛṣiḥ provāca pāṇḍavamмудрец сказал Пандаву; риши обратился к Пандаву
मा विषादम् कृथा राजन्mā viṣādam kṛthā rājanне предавайся скорби, царь; не впадай в уныние
क्षत्र धर्मम् अनुस्मरkṣatra dharmam anusmaraвспомни дхарму кшатрия; помни царский долг
स्व धर्मेण हताः हि एतेsva dharmeṇa hatāḥ hi eteсвоей дхармой убиты ведь эти; они пали по своему долгу
क्षत्रियाः क्षत्रिय ऋषभkṣatriyāḥ kṣatriya ṛṣabhaкшатрии, лучший кшатриев; воины, бык среди кшатриев
काङ्क्षमाणाः श्रियम् कृत्स्नाम्kāṅkṣamāṇāḥ śriyam kṛtsnāmжелая всей власти; стремясь ко всей славе
पृथिव्याम् च महत् यशःpṛthivyām ca mahat yaśaḥи великой славы на земле; на земле великой славы
कृतान्त विधि संयुक्ताःkṛtānta vidhi saṃyuktāḥсоединённые с законом конца; подчинённые судьбе смерти
कालेन निधनम् गताःkālena nidhanam gatāḥвременем к гибели пришли; по времени встретили смерть
न त्वम् हन्ताna tvam hantāне ты убийца; ты не губитель
न भीमः अपिna bhīmaḥ apiи не Бхима; не Бхима также
न अर्जुनःna arjunaḥне Арджуна; и не Арджуна
न यमौ अपिna yamau apiи не близнецы; не оба сына Мадри
कालः पर्याय धर्मेणkālaḥ paryāya dharmeṇaВремя по закону череды; срок по порядку вещей
प्राणान् आदत्त देहिनाम्prāṇān ādatta dehināmжизни забирает у воплощённых; отнимает дыхание живых
न यस्य माता पितरौna yasya mātā pitarauу которого нет матери и отца; у кого нет родителей
न अनुग्राह्यः अस्ति कः चनna anugrāhyaḥ asti kaḥ canaи нет никого, кого щадить; никто не бывает любимцем
कर्म साक्षी प्रजानाम् यःkarma sākṣī prajānām yaḥкто свидетель кармы существ; наблюдатель дел людей
तेन कालेन संहृताःtena kālena saṃhṛtāḥтем Временем собраны; им они уничтожены
हेतु मात्रम् इदम् तस्यhetu mātram idam tasyaэто только повод для него; лишь орудие его
कालस्य पुरुष ऋषभkālasya puruṣa ṛṣabhaВремени, лучший из мужей; о бык среди людей
यत् हन्ति भूतैः भूतानिyat hanti bhūtaiḥ bhūtāniчто убивает существ существами; что живые губят живых
तत् अस्मै रूपम् ऐश्वरम्tat asmai rūpam aiśvaramэто его владычная форма; таков его божественный образ
अनुवाद

Вайшампаяна сказал: услышав эти слова Юдхиштхиры, Двайпаяна тогда тонко обдумал их разумом и сказал Пандаву: «Не предавайся унынию, царь; вспомни дхарму кшатрия. Эти кшатрии, о лучший кшатриев, пали по своему долгу. Желая всей власти и великой славы на земле, они, подчинённые закону смерти, пришли к гибели во Времени. Не ты убийца, не Бхима, не Арджуна и не близнецы: Время, по закону череды, забирает жизни у воплощённых. У него нет ни матери, ни отца, и нет никого, кого оно должно щадить; оно свидетель кармы существ, и этим Временем они были уничтожены. Это лишь повод для Времени, о лучший из мужей: то, что существа губят существ, есть его владычная форма».

संस्करण

f5e4ea525051 · प्रकाशित 20 जून 2026, 4:35:05 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से