Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Royal Conduct, Spies, Forts, and the Seven Limbs of Rule (Royal Conduct, Espionage, Forts, and the Seven Limbs of Rule)12.69.39-48
10269 / 15823
महाभारत · 12.69.39-48
॥
देवनागरी

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ॥
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान् विवर्जयेत् ॥
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत् तथा ॥
चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यम् अपि पत्रस्य पातनम् ॥
प्रकण्ठीः कारयेत् सम्यग् आकाशजननीस् तथा ॥
आपूरयेच् च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः ॥
कडङ्गद्वारकाणि स्युर् उच्छ्वासार्थे पुरस्य ह ॥
तेषां च द्वारवद् गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥
द्वारेषु च गुरूण्य् एव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा ॥
आरोपयेच् छतघ्नीश् च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश् च खानयेत् ॥
संशोधयेत् तथा कूपान् कृतान् पूर्वं पयोर्थिभिः ॥
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत् ॥
निर्हरेच् च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात् पुरः ॥
नक्तम् एव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ॥
न दिवाग्निर् ज्वलेद् गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम् ॥
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेद् अग्निः समाहितः ॥
गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद् धुताशनः ॥
महादण्डश् च तस्य स्याद् यस्याग्निर् वै दिवा भवेत् ॥
प्रघोषयेद् अथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet ||
sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣān vivarjayet ||
pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayet tathā ||
caityānāṃ sarvathā varjyam api patrasya pātanam ||
prakaṇṭhīḥ kārayet samyag ākāśajananīs tathā ||
āpūrayec ca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ ||
kaḍaṅgadvārakāṇi syur ucchvāsārthe purasya ha ||
teṣāṃ ca dvāravad guptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet ||
dvāreṣu ca gurūṇy eva yantrāṇi sthāpayet sadā ||
āropayec chataghnīś ca svādhīnāni ca kārayet ||
kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃś ca khānayet ||
saṃśodhayet tathā kūpān kṛtān pūrvaṃ payorthibhiḥ ||
tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet ||
nirharec ca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayāt puraḥ ||
naktam eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ ||
na divāgnir jvaled gehe varjayitvāgnihotrikam ||
karmārāriṣṭaśālāsu jvaled agniḥ samāhitaḥ ||
gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syād dhutāśanaḥ ||
mahādaṇḍaś ca tasya syād yasyāgnir vai divā bhavet ||
praghoṣayed athaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
दुर्गाणाम् च अभितः राजाdurgāṇām ca abhitaḥ rājāи вокруг крепостей царь; около
मूल च्छेदम् प्रकारयेत्mūla cchedam prakārayetвырубку корней пусть делает; расчистку
सर्वेषाम् क्षुद्र वृक्षाणाम्sarveṣām kṣudra vṛkṣāṇāmвсех малых деревьев; кустарников
चैत्य वृक्षान् विवर्जयेत्caitya vṛkṣān vivarjayetсвященные деревья пусть исключает; не трогает
प्रवृद्धानाम् च वृक्षाणाम्pravṛddhānām ca vṛkṣāṇāmи выросших деревьев; больших
शाखाः प्रच्छेदयेत् तथाśākhāḥ pracchedayet tathāветви пусть обрезает также; срезает
चैत्यानाम् सर्वथा वर्ज्यम्caityānām sarvathā varjyamсвященных всячески избегать; нельзя
अपि पत्रस्य पातनम्api patrasya pātanamдаже падения листа; срывания
प्रकण्ठीः कारयेत् सम्यक्prakaṇṭhīḥ kārayet samyakчастоколы пусть делает правильно; укрепления
आकाश जननीः तथाākāśa jananīḥ tathāи открывающие небо также; просеки
आपूरयेत् च परिखाःāpūrayet ca parikhāḥи пусть наполняет рвы; канавы
स्थाणु नक्र झष आकुलाःsthāṇu nakra jhaṣa ākulāḥполные кольев, крокодилов, рыб; препятствий
कडङ्ग द्वारकाणि स्युःkaḍaṅga dvārakāṇi syuḥпусть будут малые ворота; потайные выходы
उच्छ्वास अर्थे पुरस्य हucchvāsa arthe purasya haдля дыхания города; выхода
तेषाम् च द्वारवत् गुप्तिःteṣām ca dvāravat guptiḥи их охрана как ворот; защита
कार्या सर्व आत्मना भवेत्kāryā sarva ātmanā bhavetдолжна быть всем образом; полностью
द्वारेषु च गुरूणि एवdvāreṣu ca gurūṇi evaи у ворот тяжёлые именно; мощные
यन्त्राणि स्थापयेत् सदाyantrāṇi sthāpayet sadāмашины пусть ставит всегда; устройства
आरोपयेत् शतघ्नीः चāropayet śataghnīḥ caи шатаґни пусть поднимает; метательные орудия
स्व अधीनानि च कारयेत्sva adhīnāni ca kārayetи делает подвластными себе; управляемыми
काष्ठानि च अभिहार्याणिkāṣṭhāni ca abhihāryāṇiи дрова должны приноситься; лесоматериал
तथा कूपान् च खानयेत्tathā kūpān ca khānayetтакже колодцы пусть выкапывает; роет
संशोधयेत् तथा कूपान्saṃśodhayet tathā kūpānтакже колодцы пусть очищает; чистит
कृतान् पूर्वम् पय अर्थिभिःkṛtān pūrvam paya arthibhiḥсделанные прежде ищущими воды; водопользователями
तृण छन्नानि वेश्मानिtṛṇa channāni veśmāniпокрытые травой дома; соломенные
पङ्केन अपि प्रलेपयेत्paṅkena api pralepayetпусть даже грязью обмажет; глиной
निर्हरेत् च तृणम् मासेnirharet ca tṛṇam māseи пусть выносит траву в месяце; солому
चैत्रे वह्नि भयात् पुरःcaitre vahni bhayāt puraḥчайтра из страха огня из города; пожара
नक्तम् एव च भक्तानिnaktam eva ca bhaktāniи только ночью пищу; еду
पाचयेत नर अधिपःpācayeta nara adhipaḥпусть велит готовить владыка людей; царь
न दिवा अग्निः ज्वलेत् गेहेna divā agniḥ jvalet geheднём огонь не должен гореть в доме; пылать
वर्जयित्वा अग्निहोत्रिकम्varjayitvā agnihotrikamисключая агнихотрина; огнежертвенника
कर्मार अरिष्ट शालासुkarmāra ariṣṭa śālāsuв кузницах и лечебных домах; мастерских
ज्वलेत् अग्निः समाहितःjvalet agniḥ samāhitaḥпусть горит огонь сосредоточенно; под надзором
गृहाणि च प्रविश्य अथgṛhāṇi ca praviśya athaи войдя затем в дома; осмотрев
विधेयः स्यात् हुताशनःvidheyaḥ syāt hutāśanaḥогонь должен быть управляем; подчинён
महा दण्डः च तस्य स्यात्mahā daṇḍaḥ ca tasya syātи большое наказание ему пусть будет; штраф
यस्य अग्निः वै दिवा भवेत्yasya agniḥ vai divā bhavetу кого огонь днём будет; горит
प्रघोषयेत् अथ एवम् चpraghoṣayet atha evam caи пусть объявит затем так; провозгласит
रक्षण अर्थम् पुरस्य वैrakṣaṇa artham purasya vaiради защиты города именно; охраны
अनुवाद

Вокруг крепостей царь должен велеть вырубить корни всех малых деревьев, исключая священные деревья. У больших деревьев он должен обрезать ветви, но у священных деревьев всячески следует избегать даже срывания листа. Пусть правильно устраивает частоколы и просеки, наполняет рвы кольями, крокодилами и рыбами. Для “дыхания” города пусть будут малые ворота, но их нужно охранять так же, как главные ворота, всеми средствами. У ворот пусть всегда ставит тяжёлые машины, поднимает шатаґни и делает их управляемыми. Нужно приносить дрова, рыть колодцы и очищать прежние колодцы, сделанные теми, кто искал воды. Дома, крытые травой, пусть обмазывает глиной, а в месяце чайтра выносит траву из города из страха пожара. Владыка людей должен велеть готовить пищу только ночью; днём огонь не должен гореть в доме, кроме дома агнихотрина. В кузницах и лечебных домах огонь пусть горит под надзором; войдя в дома, нужно держать огонь под контролем. Тому, у кого днём будет огонь, назначается большое наказание; это нужно объявить ради защиты города».

संस्करण

4daf8f3dc210 · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:28:39 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.69.32-38

श्लोक बदलें इन कुंजियों से