Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
The King, the Purohita, and the Gift of Fearlessness12.73.1-8
10282 / 15823
महाभारत · 12.73.1-8
॥
देवनागरी

भीष्म उवाच
य एव तु सतो रक्षेद् असतश् च निबर्हयेत् ॥
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन् राजपुरोहितः ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः ॥
ऐल उवाच
कुतः स्विद् ब्राह्मणो जातो वर्णाश् चापि कुतस् त्रयः ॥
कस्माच् च भवति श्रेयान् एतद् वायो विचक्ष्व मे ॥
वायुर् उवाच
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम ॥
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते ॥
वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ ॥
वर्णश् चतुर्थः पश्चात् तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥
ब्राह्मणो जातमात्रस् तु पृथिवीम् अन्वजायत ॥
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥
ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम् ॥
द्वितीयं वर्णम् अकरोत् प्रजानाम् अनुगुप्तये ॥
वैश्यस् तु धनधान्येन त्रीन् वर्णान् बिभृयाद् इमान् ॥
शूद्रो ह्य् एनान् परिचरेद् इति ब्रह्मानुशासनम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
ya eva tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet ||
sa eva rājñā kartavyo rājan rājapurohitaḥ ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ ||
aila uvāca
kutaḥ svid brāhmaṇo jāto varṇāś cāpi kutas trayaḥ ||
kasmāc ca bhavati śreyān etad vāyo vicakṣva me ||
vāyur uvāca
brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama ||
bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate ||
varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha ||
varṇaś caturthaḥ paścāt tu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ ||
brāhmaṇo jātamātras tu pṛthivīm anvajāyata ||
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye ||
tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam ||
dvitīyaṃ varṇam akarot prajānām anuguptaye ||
vaiśyas tu dhanadhānyena trīn varṇān bibhṛyād imān ||
śūdro hy enān paricared iti brahmānuśāsanam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
यः एव तु सतः रक्षेत्yaḥ eva tu sataḥ rakṣetкто именно добрых защищал бы; праведных
असतः च निबर्हयेत्asataḥ ca nibarhayetи дурных подавлял бы; устранял
सः एव राज्ञा कर्तव्यःsaḥ eva rājñā kartavyaḥон именно царём должен быть сделан; назначен
राजन् राज पुरोहितःrājan rāja purohitaḥцарь, царским пурохитой; жрецом
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят этот; рассказывают
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревний рассказ; предание
पुरूरवसः ऐलस्यpurūravasaḥ ailasyaПурураваса Айлы; сына Илы
संवादम् मातरिश्वनःsaṃvādam mātariśvanaḥбеседу с Матаришваном; Ваю
ऐल उवाचaila uvācaАйла сказал; Айла спросил
कुतः स्वित् ब्राह्मणः जातःkutaḥ svit brāhmaṇaḥ jātaḥоткуда же брахман рождён; возник
वर्णाः च अपि कुतः त्रयःvarṇāḥ ca api kutaḥ trayaḥи откуда три варны; остальные
कस्मात् च भवति श्रेयान्kasmāt ca bhavati śreyānи почему он становится лучшим; превосходным
एतत् वायो विचक्ष्व मेetat vāyo vicakṣva meэто, Ваю, объясни мне; расскажи
वायुः उवाचvāyuḥ uvācaВаю сказал; Ваю ответил
ब्रह्मणः मुखतः सृष्टःbrahmaṇaḥ mukhataḥ sṛṣṭaḥиз уст Брахмы создан; порожден
ब्राह्मणः राज सत्तमbrāhmaṇaḥ rāja sattamaбрахман, лучший царей; о царь
बाहुभ्याम् क्षत्रियः सृष्टःbāhubhyām kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥиз двух рук создан кшатрий; воин
ऊरुभ्याम् वैश्यः उच्यतेūrubhyām vaiśyaḥ ucyateиз двух бёдер вайшья называется; происходит
वर्णानाम् परिचर्या अर्थम्varṇānām paricaryā arthamради служения варнам; обслуживания
त्रयाणाम् पुरुष ऋषभtrayāṇām puruṣa ṛṣabhaтрём, бык среди людей; первым
वर्णः चतुर्थः पश्चात् तुvarṇaḥ caturthaḥ paścāt tuчетвёртая варна затем же; после
पद्भ्याम् शूद्रः विनिर्मितःpadbhyām śūdraḥ vinirmitaḥиз стоп шудра произведён; создан
ब्राह्मणः जात मात्रः तुbrāhmaṇaḥ jāta mātraḥ tuбрахман, лишь родившийся; сразу
पृथिवीम् अन्वजायतpṛthivīm anvajāyataродился вслед за землёй; после земли
ईश्वरः सर्व भूतानाम्īśvaraḥ sarva bhūtānāmвладыка всех существ; живых
धर्म कोशस्य गुप्तयेdharma kośasya guptayeдля охраны сокровищницы дхармы; хранилища
ततः पृथिव्याः गोप्तारम्tataḥ pṛthivyāḥ goptāramзатем защитника земли; охранителя
क्षत्रियम् दण्ड धारिणम्kṣatriyam daṇḍa dhāriṇamкшатрия, держащего жезл; наказание
द्वितीयम् वर्णम् अकरोत्dvitīyam varṇam akarotвторую варну сделал; создал
प्रजानाम् अनुगुप्तयेprajānām anuguptayeдля охраны подданных; народа
वैश्यः तु धन धान्येनvaiśyaḥ tu dhana dhānyenaвайшья же богатством и зерном; имуществом
त्रीन् वर्णान् बिभृयात् इमान्trīn varṇān bibhṛyāt imānтри эти варны должен поддерживать; кормить
शूद्रः हि एनान् परिचरेत्śūdraḥ hi enān paricaretшудра ведь им должен служить; обслуживать
इति ब्रह्म अनुशासनम्iti brahma anuśāsanamтаково наставление Брахмы; предписание
अनुवाद

Бхишма сказал: «Царь, того, кто защищает добрых и подавляет дурных, царь должен сделать своим царским пурохитой. И здесь приводят древний рассказ: беседу Пурураваса Айлы с Матаришваном. Айла сказал: “Откуда рождён брахман и откуда три другие варны? Почему он становится лучшим? Ваю, объясни мне это”. Ваю сказал: “Лучший из царей, брахман создан из уст Брахмы, кшатрий создан из его рук, вайшья называется рождённым из бёдер. Ради служения трём варнам, бык среди людей, затем из стоп был произведён шудра, четвёртая варна. Брахман, едва родившись, возник вслед за землёй как владыка всех существ ради охраны сокровищницы дхармы. Затем Брахма создал вторую варну, кшатрия, защитника земли и держателя жезла, для охраны подданных. Вайшья богатством и зерном должен поддерживать эти три варны, а шудра должен служить им: таково наставление Брахмы”».

संस्करण

c78fb71d7472 · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:39:21 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.72.28-33

श्लोक बदलें इन कुंजियों से