Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Krishna and Narada on Kinsmen12.82.1-12
10313 / 15823
महाभारत · 12.82.1-12
॥
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
एवम् अग्राह्यके तस्मिञ् ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ॥
मित्रेष्व् अमित्रेष्व् अपि च कथं भावो विभाव्यते ॥
भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर् नारदस्य च ॥
वासुदेव उवाच
नासुहृत् परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ॥
अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो वापि नात्मवान् ॥
स ते सौहृदम् आस्थाय किं चिद् वक्ष्यामि नारद ॥
कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवंगम ॥
दास्यम् ऐश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्य् अहम् ॥
अर्धभोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥
अरणीम् अग्निकामो वा मथ्नाति हृदयं मम ॥
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन् मे दहति नित्यदा ॥
बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर् गदे ॥
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सो ऽसहायो ऽस्मि नारद ॥
अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ॥
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥
यस्य न स्युर् न वै स स्याद् यस्य स्युः कृच्छ्रम् एव तत् ॥
द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्य् एकतरं न च ॥
स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ॥
यस्य वापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥
सो ऽहं कितवमातेव द्वयोर् अपि महामुने ॥
एकस्य जयम् आशंसे द्वितीयस्यापराजयम् ॥
ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयतः सदा ॥
वक्तुम् अर्हसि यच् छ्रेयो ज्ञातीनाम् आत्मनस् तथा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
evam agrāhyake tasmiñ jñātisaṃbandhimaṇḍale ||
mitreṣv amitreṣv api ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate ||
bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣer nāradasya ca ||
vāsudeva uvāca
nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ nāradārhati veditum ||
apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpi nātmavān ||
sa te sauhṛdam āsthāya kiṃ cid vakṣyāmi nārada ||
kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama ||
dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomy aham ||
ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame ||
araṇīm agnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama ||
vācā duruktaṃ devarṣe tan me dahati nityadā ||
balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punar gade ||
rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so 'sahāyo 'smi nārada ||
anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ ||
nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ ||
yasya na syur na vai sa syād yasya syuḥ kṛcchram eva tat ||
dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomy ekataraṃ na ca ||
syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||
yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||
so 'haṃ kitavamāteva dvayor api mahāmune ||
ekasya jayam āśaṃse dvitīyasyāparājayam ||
mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā ||
vaktum arhasi yac chreyo jñātīnām ātmanas tathā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
एवम् अग्राह्यके तस्मिन्evam agrāhyake tasminв таком непостижимом этом; трудно удерживаемом
ज्ञाति संबन्धि मण्डलेjñāti saṃbandhi maṇḍaleкруге родичей и родственников; связанных людей
मित्रेषु अमित्रेषु अपि चmitreṣu amitreṣu api caсреди друзей и врагов также; и
कथम् भावः विभाव्यतेkatham bhāvaḥ vibhāvyateкак намерение распознаётся; состояние ума
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamздесь также приводят эту; рассказывают
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревнюю историю; старинное предание
वासुदेवस्य संवादम्vāsudevasya saṃvādamбеседу Васудевы; диалог Кришны
सुरर्षेः नारदस्य चsurarṣeḥ nāradasya caи божественного риши Нарады; Нарады
वासुदेव उवाचvāsudeva uvācaВасудева сказал; Кришна сказал
न असुहृत् परमम् मन्त्रम्na asuhṛt paramam mantramне недруг высший совет; тайну
नारद अर्हति वेदितुम्nārada arhati veditumНарада, достоин знать; может узнать
अपण्डितः वा अपि सुहृत्apaṇḍitaḥ vā api suhṛtили неучёный даже друг; глупый доброжелатель
पण्डितः वा अपि न आत्मवान्paṇḍitaḥ vā api na ātmavānили учёный, но не владеющий собой; не сдержанный
सः ते सौहृदम् आस्थायsaḥ te sauhṛdam āsthāyaты, опираясь на дружбу; доброжелательство
किम् चित् वक्ष्यामि नारदkim cit vakṣyāmi nāradaкое-что я скажу, Нарада; сообщу
कृत्स्नाम् च बुद्धिम् संप्रेक्ष्यkṛtsnām ca buddhim saṃprekṣyaи всю мудрость рассмотрев; обдумав
संपृच्छे त्रिदिवंगमsaṃpṛcche tridivaṃgamaя спрашиваю, небохожденец; ходящий в небеса
दास्यम् ऐश्वर्य वादेनdāsyam aiśvarya vādenaрабство под видом власти; господства
ज्ञातीनाम् वै करोमि अहम्jñātīnām vai karomi ahamдля родичей именно делаю я; несу
अर्ध भोक्ता अस्मि भोगानाम्ardha bhoktā asmi bhogānāmполовинный вкушающий я наслаждений; польз
वाक् दुरुक्तानि च क्षमेvāk duruktāni ca kṣameи дурные слова терплю; брань
अरणीम् अग्निकामः वाaraṇīm agnikāmaḥ vāсловно араньи желающий огня; огнедобывающий
मथ्नाति हृदयम् ममmathnāti hṛdayam mamaтрут сердце моё; мучат
वाचा दुरुक्तम् देवर्षेvācā duruktam devarṣeсловом дурно сказанное, божественный риши; брань
तत् मे दहति नित्यदाtat me dahati nityadāто меня жжёт постоянно; всегда
बलम् संकर्षणे नित्यम्balam saṃkarṣaṇe nityamсила в Санкаршане всегда; у Баларамы
सौकुमार्यम् पुनर् गदेsaukumāryam punar gadeнежность же в Гаде; мягкость
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नःrūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥкрасотой опьянён Прадьюмна; своим видом
सः असहायः अस्मि नारदsaḥ asahāyaḥ asmi nāradaтак я без помощника, Нарада; одинок
अन्ये हि सुमहाभागाःanye hi sumahābhāgāḥдругие ведь весьма благословенны; велики
बलवन्तः दुरासदाःbalavantaḥ durāsadāḥсильные, труднодоступные; трудно одолимые
नित्य उत्थानेन संपन्नाःnitya utthānena saṃpannāḥпостоянным усердием наделённые; деятельные
नारद अन्धक वृष्णयःnārada andhaka vṛṣṇayaḥНарада, Андхаки и Вришни; роды Ядавов
यस्य न स्युःyasya na syuḥу кого их не было бы; нет их
न वै सः स्यात्na vai saḥ syātтот именно не был бы; не существовал бы
यस्य स्युः कृच्छ्रम् एव तत्yasya syuḥ kṛcchram eva tatу кого есть, это именно трудность; беда
द्वाभ्याम् निवारितः नित्यम्dvābhyām nivāritaḥ nityamдвумя удерживаемый постоянно; сдерживаемый
वृणोमि एकतरम् न चvṛṇomi ekataram na caи не выбираю одного из двух; сторону
स्याताम् यस्य आहुक अक्रूरौsyātām yasya āhuka akrūrauу кого были бы Ахука и Акрура; оба
किम् नु दुःखतरम् ततःkim nu duḥkhataram tataḥчто же горше того; тяжелее
यस्य वा अपिyasya vā apiили у кого также; если у кого
न तौ स्याताम्na tau syātāmих двоих не было бы; нет обоих
किम् नु दुःखतरम् ततःkim nu duḥkhataram tataḥчто же горше того; тяжелее
सः अहम् कितव माता इवsaḥ aham kitava mātā ivaтак я, словно мать игроков; азартных сыновей
द्वयोः अपि महामुनेdvayoḥ api mahāmuneобоих также, великий мудрец; двух сторон
एकस्य जयम् आशंसेekasya jayam āśaṃseпобеды одного желаю; ожидаю
द्वितीयस्य अपराजयम्dvitīyasya aparājayamи непоражения второго; чтобы другой не проиграл
मम एवम् क्लिश्यमानस्यmama evam kliśyamānasyaменя так мучающегося; терзаемого
नारद उभयतः सदाnārada ubhayataḥ sadāНарада, с обеих сторон всегда; двояко
वक्तुम् अर्हसि यत् श्रेयःvaktum arhasi yat śreyaḥсказать должен ты, что благо; лучшее
ज्ञातीनाम् आत्मनः तथाjñātīnām ātmanaḥ tathāдля родичей и для меня; самого
अनुवाद

Юдхиштхира спросил: «Если круг родичей и родственников так трудно удержать, как среди друзей и врагов распознать истинное расположение?» Бхишма ответил: «И здесь приводят древнюю историю — беседу Васудевы с божественным риши Нарадой. Васудева сказал: “Нарада, высший совет не должен знать ни недруг, ни неразумный друг, ни даже учёный человек, если он не владеет собой. Поэтому, полагаясь на твою дружбу и рассмотрев всю твою мудрость, я кое о чём спрошу тебя, ходящий в небеса. Под именем власти я словно несу рабство ради родичей: наслаждениями пользуюсь лишь наполовину и терплю их дурные слова. Как человек, желая огня, трёт араньи, так их дурная речь трёт моё сердце и постоянно жжёт меня, божественный риши. Сила всегда у Санкаршаны, мягкость у Гады, Прадьюмна опьянён красотой; поэтому я остаюсь без помощника, Нарада. Другие Андхаки и Вришни велики, сильны, труднодоступны и постоянно деятельны. У кого их нет, тот как бы не существует; у кого они есть, тому трудно. Я постоянно удерживаем двумя сторонами и не выбираю ни одну. Если у человека есть и Ахука, и Акрура, что может быть тяжелее? А если у него нет их обоих, что может быть тяжелее этого? Я словно мать двух игроков: желаю победы одному и вместе с тем непоражения другому. Так я всегда мучаюсь с обеих сторон, Нарада; скажи, что будет благом и для родичей, и для меня самого”».

संस्करण

b0edf23127d0 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:09:07 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.81.32-41

श्लोक बदलें इन कुंजियों से