महाभारत
Choosing Ministers and Guarding Counsel12.84.16-22
10326 / 15823
महाभारत · 12.84.16-22
देवनागरी

अत ऊर्ध्वम् अमात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् ॥
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश् च भूमिपः ॥
संबद्धाः पुरुषैर् आप्तैर् अभिजातैः स्वदेशजैः ॥
अहार्यैर् अव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ॥
योधाः स्रौवास् तथा मौलास् तथैवान्ये ऽप्य् अवस्कृताः ॥
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता ॥
येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना ॥
तेजो धैर्यं क्षमा शौचम् अनुराग स्थितिर् धृतिः ॥
परीक्षितगुणान् नित्यं प्रौढभावान् धुरंधरान् ॥
पञ्चोपधाव्यतीतांश् च कुर्याद् राजार्थकारिणः ॥
पर्याप्तवचनान् वीरान् प्रतिपत्तिविशारदान् ॥
कुलीनान् सत्यसंपन्नान् इङ्गितज्ञान् अनिष्ठुरान् ॥
देशकालविधानज्ञान् भर्तृकार्यहितैषिणः ॥
नित्यम् अर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ata ūrdhvam amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān ||
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaś ca bhūmipaḥ ||
saṃbaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ ||
ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ ||
yodhāḥ srauvās tathā maulās tathaivānye 'py avaskṛtāḥ ||
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā ||
yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā ||
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucam anurāga sthitir dhṛtiḥ ||
parīkṣitaguṇān nityaṃ prauḍhabhāvān dhuraṃdharān ||
pañcopadhāvyatītāṃś ca kuryād rājārthakāriṇaḥ ||
paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān ||
kulīnān satyasaṃpannān iṅgitajñān aniṣṭhurān ||
deśakālavidhānajñān bhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ ||
nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अतः ऊर्ध्वम् अमात्यानाम्ataḥ ūrdhvam amātyānāmпосле этого министров; далее
परीक्षेत गुण अगुणान्parīkṣeta guṇa aguṇānпусть проверяет качества и недостатки; достоинства
संयत आत्मा कृत प्रज्ञःsaṃyata ātmā kṛta prajñaḥсдержанный собой, зрелый разумом; обузданный
भूति कामः च भूमिपःbhūti kāmaḥ ca bhūmipaḥи желающий процветания владыка земли; царь
संबद्धाः पुरुषैः आप्तैःsaṃbaddhāḥ puruṣaiḥ āptaiḥсвязанные с людьми надёжными; доверенными
अभिजातैः स्वदेशजैःabhijātaiḥ svadeśajaiḥблагороднорождёнными, местными; из своей страны
अहार्यैः अव्यभीचारैःahāryaiḥ avyabhīcāraiḥнеподкупными, неизменными; неотступными
सर्वतः सुपरीक्षितैःsarvataḥ suparīkṣitaiḥсо всех сторон хорошо проверенными; испытанными
योधाः स्रौवाः तथा मौलाःyodhāḥ srauvāḥ tathā maulāḥвоины, наследственные и коренные; верные
तथा एव अन्ये अपि अवस्कृताःtathā eva anye api avaskṛtāḥи также другие устроенные; назначенные
कर्तव्याः भूति कामेनkartavyāḥ bhūti kāmenaдолжны быть сделаны желающим процветания; назначены
पुरुषेण बुभूषताpuruṣeṇa bubhūṣatāчеловеком, желающим быть; процветать
येषाम् वैनयिकी बुद्धिःyeṣām vainayikī buddhiḥу которых дисциплинированный разум; обученный
प्रकृता च एव शोभनाprakṛtā ca eva śobhanāи природа именно прекрасная; добрая
तेजः धैर्यम् क्षमा शौचम्tejaḥ dhairyam kṣamā śaucamсила, стойкость, терпение, чистота; сдержанность
अनुरागः स्थितिः धृतिःanurāgaḥ sthitiḥ dhṛtiḥпреданность, устойчивость, твёрдость; постоянство
परीक्षित गुणान् नित्यम्parīkṣita guṇān nityamс проверенными качествами всегда; испытанных
प्रौढ भावान् धुरम् धरान्prauḍha bhāvān dhuram dharānзрелого состояния, несущих бремя; ответственных
पञ्च उपधा व्यतीतान् चpañca upadhā vyatītān caи прошедших пять испытаний; пять приманок
कुर्यात् राज अर्थ कारिणःkuryāt rāja artha kāriṇaḥпусть делает делателями царской пользы; служителями
पर्याप्त वचनान् वीरान्paryāpta vacanān vīrānдостаточных в речи, героев; выразительных
प्रतिपत्ति विशारदान्pratipatti viśāradānискусных в решениях; понимании
कुलीनान् सत्य संपन्नान्kulīnān satya saṃpannānзнатных, исполненных истины; правдивости
इङ्गित ज्ञान् अनिष्ठुरान्iṅgita jñān aniṣṭhurānзнающих жесты, нежестоких; проницательных
देश काल विधान ज्ञान्deśa kāla vidhāna jñānзнающих правила места и времени; обстоятельств
भर्तृ कार्य हित एषिणःbhartṛ kārya hita eṣiṇaḥищущих блага дела господина; службы
नित्यम् अर्थेषु सर्वेषुnityam artheṣu sarveṣuпостоянно во всех делах; целях
राजा कुर्वीत मन्त्रिणःrājā kurvīta mantriṇaḥцарь пусть делает министрами; советниками
अनुवाद

Далее владыка земли, сдержанный, зрелый разумом и желающий процветания, должен проверять качества и недостатки министров. Ему нужны люди, связанные с надёжными, благороднорождёнными и местными помощниками, неподкупные, неизменные и со всех сторон хорошо проверенные. Воины, наследственные служители, коренные люди и другие назначенные должны быть поставлены человеком, желающим процветания. Министрами, делающими царскую пользу, следует делать тех, чей разум дисциплинирован, чья природа прекрасна, кто обладает силой, стойкостью, терпением, чистотой, преданностью, устойчивостью и твёрдостью; тех, чьи качества проверены, кто зрел, несёт бремя и прошёл пять испытаний. Царь должен постоянно ставить советниками во всех делах людей достаточных в речи, храбрых, искусных в решениях, знатных, правдивых, знающих жесты, нежестоких, понимающих место и время и ищущих блага дела своего господина».

संस्करण

e2c37e8fcea0 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:17:51 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से