महाभारत
Choosing Ministers and Guarding Counsel12.84.38-44
10328 / 15823
महाभारत · 12.84.38-44
देवनागरी

कृतप्रज्ञश् च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ॥
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ॥
सुहृद् आत्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
सत्यवाक् शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः ॥
पितृपैतामहो यः स्यात् स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः ॥
मन्त्रवित् कालविच् छूरः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे ॥
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डम् आधित्सता नृप ॥
पौरजानपदा यस्मिन् विश्वासं धर्मतो गताः ॥
योद्धा नयविपश्चिच् च स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
तस्मात् सर्वैर् गुणैर् एतैर् उपपन्नाः सुपूजिताः ॥
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस् त्र्यवरा महद् ईप्सवः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kṛtaprajñaś ca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ ||
sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotum arhati ||
jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ ||
suhṛd ātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotum arhati ||
satyavāk śīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥ ||
pitṛpaitāmaho yaḥ syāt sa mantraṃ śrotum arhati ||
saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ ||
mantravit kālavic chūraḥ sa mantraṃ śrotum arhati ||
sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe ||
tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍam ādhitsatā nṛpa ||
paurajānapadā yasmin viśvāsaṃ dharmato gatāḥ ||
yoddhā nayavipaścic ca sa mantraṃ śrotum arhati ||
tasmāt sarvair guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ ||
mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syus tryavarā mahad īpsavaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
कृत प्रज्ञः च मेधावीkṛta prajñaḥ ca medhāvīсо зрелым разумом и понятливый; мудрый
बुधः जानपदः शुचिःbudhaḥ jānapadaḥ śuciḥразумный, местный, чистый; из народа
सर्व कर्मसु यः शुद्धःsarva karmasu yaḥ śuddhaḥкто чист во всех делах; безупречен
सः मन्त्रम् श्रोतुम् अर्हतिsaḥ mantram śrotum arhatiтот достоин слушать совет; тайну
ज्ञान विज्ञान संपन्नःjñāna vijñāna saṃpannaḥзнанием и различающим знанием наделённый; мудростью
प्रकृति ज्ञः पर आत्मनोःprakṛti jñaḥ para ātmanoḥзнающий природу чужого и себя; свою
सुहृत् आत्म समः राज्ञःsuhṛt ātma samaḥ rājñaḥдруг, равный самому царю; близкий
सः मन्त्रम् श्रोतुम् अर्हतिsaḥ mantram śrotum arhatiтот достоин слушать совет; тайну
सत्य वाक् शील संपन्नःsatya vāk śīla saṃpannaḥправдивый в речи, наделённый нравом; характером
गम्भीरः सत्रपः मृदुःgambhīraḥ satrapaḥ mṛduḥглубокий, скромный, мягкий; стыдливый
पितृ पैतामहः यः स्यात्pitṛ paitāmahaḥ yaḥ syātкто отцовский и дедовский; наследственный
सः मन्त्रम् श्रोतुम् अर्हतिsaḥ mantram śrotum arhatiтот достоин слушать совет; тайну
संतुष्टः संमतः सत्यःsaṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥдовольный, уважаемый, истинный; верный
शौटीरः द्वेष्य पापकःśauṭīraḥ dveṣya pāpakaḥсмелый, ненавидящий зло; дурное
मन्त्रवित् कालवित् शूरःmantravit kālavit śūraḥзнающий совет, знающий время, герой; срок
सः मन्त्रम् श्रोतुम् अर्हतिsaḥ mantram śrotum arhatiтот достоин слушать совет; тайну
सर्व लोकम् समम् शक्तःsarva lokam samam śaktaḥвесь народ одинаково способный; равно
सान्त्वेन कुरुते वशेsāntvena kurute vaśeмягкостью делает подвластным; убеждением
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यःtasmai mantraḥ prayoktavyaḥему совет должен применяться; доверяться
दण्डम् आधित्सता नृपdaṇḍam ādhitsatā nṛpaжелающим наложить наказание, царь; власть
पौर जानपदाः यस्मिन्paura jānapadāḥ yasminгорожане и сельские жители в ком; народ
विश्वासम् धर्मतः गताःviśvāsam dharmataḥ gatāḥдоверие по дхарме достигли; обрели
योद्धा नय विपश्चित् चyoddhā naya vipaścit caвоин и знаток политики; разумный
सः मन्त्रम् श्रोतुम् अर्हतिsaḥ mantram śrotum arhatiтот достоин слушать совет; тайну
तस्मात् सर्वैः गुणैः एतैःtasmāt sarvaiḥ guṇaiḥ etaiḥпоэтому всеми этими качествами; достоинствами
उपपन्नाः सुपूजिताःupapannāḥ supūjitāḥнаделённые, хорошо почитаемые; уважаемые
मन्त्रिणः प्रकृति ज्ञाः स्युःmantriṇaḥ prakṛti jñāḥ syuḥминистры пусть будут знатоками природы; состояния
त्रि अवराः महत् ईप्सवःtri avarāḥ mahat īpsavaḥне меньше трёх, стремящиеся к великому; высшему
अनुवाद

Достоин слушать совет тот, кто зрел разумом, понятлив, разумен, местен, чист и безупречен во всех делах. Достоин тот, кто наделён знанием и различающим знанием, знает природу свою и чужую, является другом царя и равен ему как самому себе. Достоин тот, кто правдив в речи, наделён добрым нравом, глубок, скромен, мягок и служит от отцов и дедов. Достоин тот, кто доволен, уважаем, верен, смел, ненавидит зло, знает совет и время и является героем. Царь, если ты хочешь применять наказание, совет следует доверять тому, кто способен мягкостью и убеждением держать весь народ в повиновении. Достоин тот, в ком горожане и жители страны по дхарме обрели доверие, кто является воином и знатоком политики. Поэтому министры, наделённые всеми этими качествами, хорошо почитаемые, знающие состояние государства и стремящиеся к великому, должны быть не меньше трёх».

संस्करण

4778444ed398 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:17:51 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से