Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Choosing Ministers and Guarding Counsel12.84.45-49
10329 / 15823
महाभारत · 12.84.45-49
॥
देवनागरी

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन् परस्य च ॥
मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥
नास्य छिद्रं परः पश्येच् छिद्रेषु परम् अन्वियात् ॥
गूहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरम् आत्मनः ॥
मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ॥
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ॥
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ॥
स्वामिनं त्व् अनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थम् इह मन्त्रिणः ॥
स विनीय मदक्रोधौ मानम् ईर्ष्यां च निर्वृतः ॥
नित्यं पञ्चोपधातीतैर् मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeran parasya ca ||
mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate ||
nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt ||
gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ ||
mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ ||
mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ ||
rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate ||
svāminaṃ tv anuvartanti vṛttyartham iha mantriṇaḥ ||
sa vinīya madakrodhau mānam īrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ ||
nityaṃ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
स्वासु प्रकृतिषु छिद्रम्svāsu prakṛtiṣu chidramв своих элементах слабое место; брешь
लक्षयेरन् परस्य चlakṣayeran parasya caпусть замечают и чужого; врага
मन्त्रिणः मन्त्र मूलम् हिmantriṇaḥ mantra mūlam hiминистры, ведь совет — корень; тайна
राज्ञः राष्ट्रम् विवर्धतेrājñaḥ rāṣṭram vivardhateцарство царя возрастает; развивается
न अस्य छिद्रम् परः पश्येत्na asya chidram paraḥ paśyetпусть враг не видит его брешь; слабость
छिद्रेषु परम् अन्वियात्chidreṣu param anviyātпо брешам пусть преследует врага; следит
गूहेत् कूर्मः इव अङ्गानिgūhet kūrmaḥ iva aṅgāniпусть скрывает члены, как черепаха; конечности
रक्षेत् विवरम् आत्मनःrakṣet vivaram ātmanaḥпусть охраняет своё отверстие; уязвимость
मन्त्र ग्राहाः हि राज्यस्यmantra grāhāḥ hi rājyasyaведь совет принимающие государства; держатели
मन्त्रिणः ये मनीषिणःmantriṇaḥ ye manīṣiṇaḥминистры, которые мудры; разумны
मन्त्र संहननः राजाmantra saṃhananaḥ rājāцарь — соединитель совета; скрепляющий
मन्त्र अङ्गानि इतरः जनःmantra aṅgāni itaraḥ janaḥпрочий народ — члены совета; части
राज्यम् प्रणिधि मूलम् हिrājyam praṇidhi mūlam hiгосударство имеет корнем разведчиков; наблюдение
मन्त्र सारम् प्रचक्षतेmantra sāram pracakṣateсущностью совет называют; тайну
स्वामिनम् तु अनुवर्तन्तिsvāminam tu anuvartantiно за господином следуют; служат
वृत्ति अर्थम् इह मन्त्रिणःvṛtti artham iha mantriṇaḥради пропитания здесь министры; служащие
सः विनीय मद क्रोधौsaḥ vinīya mada krodhauон, укротив гордость и гнев; опьянение
मानम् ईर्ष्याम् च निर्वृतःmānam īrṣyām ca nirvṛtaḥи высокомерие, зависть, спокойный; свободный
नित्यम् पञ्च उपधा अतीतैःnityam pañca upadhā atītaiḥпостоянно с прошедшими пять испытаний; приманок
मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिःmantrayet saha mantribhiḥпусть советуется вместе с министрами; обсуждает
अनुवाद

Министры должны замечать слабые места в собственных элементах государства и в чужих. Ведь через совет как корень царство царя возрастает. Пусть враг не видит его слабости, а сам он пусть преследует врага по его слабым местам; пусть скрывает свои члены, как черепаха, и охраняет собственную уязвимость. Мудрые министры — держатели царского совета; царь — тот, кто соединяет совет, а прочие люди — его части. Государство, говорят, имеет корнем разведку, а сущностью — тайный совет; но министры здесь следуют за господином ради своего пропитания. Поэтому царь, укротив гордость, гнев, высокомерие и зависть, свободный и спокойный, должен постоянно советоваться с министрами, прошедшими пять испытаний».

संस्करण

165327469ff0 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:17:51 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.84.38-44

श्लोक बदलें इन कुंजियों से