युधिष्ठिर उवाच
कथंविधं पुरं राजा स्वयम् आवस्तुम् अर्हति ॥
कृतं वा कारयित्वा वा तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना ॥
न्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत ॥
तस्मात् ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ॥
श्रुत्वा तथा विधातव्यम् अनुष्ठेयं च यत्नतः ॥
षड्विधं दुर्गम् आस्थाय पुराण्य् अथ निवेशयेत् ॥
सर्वसंपत्प्रधानं यद् बाहुल्यं वापि संभवेत् ॥
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ॥
मनुष्यदुर्गम् अब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayam āvastum arhati ||
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā ||
nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata ||
tasmāt te vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ ||
śrutvā tathā vidhātavyam anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ ||
ṣaḍvidhaṃ durgam āsthāya purāṇy atha niveśayet ||
sarvasaṃpatpradhānaṃ yad bāhulyaṃ vāpi saṃbhavet ||
dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca ||
manuṣyadurgam abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ ||
Юдхиштхира спросил: «Праотец, скажи мне, какого рода город царь должен сам населять, построенный уже или построенный по его приказу?» Бхишма ответил: «Каунтея, если царь должен жить там с сыновьями, братьями и родичами, правильно подробно спросить об охране и образе жизни, Бхарата. Поэтому я расскажу тебе особенно об устройстве крепости; услышав, это нужно так устроить и тщательно исполнять. Опираясь на шесть видов крепостей, царь должен основывать города там, где есть главное богатство всеми средствами или возможно их обилие. Эти шесть: пустынная крепость, земляная крепость, горная крепость, крепость людьми, водная крепость и лесная крепость».
de984511f359 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:30:45 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вопрос о городе для Бхишмы сразу становится вопросом защиты семьи, подданных и устойчивости царства. Крепость — не только стены, а совокупность местности, людей, запасов и порядка жизни.