Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
The Mouse and the Cat: Alliance With an Enemy12.136.1-18
10560 / 15823
महाभारत · 12.136.1-18
॥
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ॥
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥
तद् इच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम ॥
यथा राजन् न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥
शत्रुभिर् बहुभिर् ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वम् एव यथाविधि ॥
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः ॥
बहवो ऽप्य् एकम् उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः ॥
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥
कथं मित्रम् अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ ॥
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर् मित्रस्य चान्तरे ॥
प्रज्ञातलक्षणे राजन्न् अमित्रे मित्रतां गते ॥
कथं नु पुरुषः कुर्यात् किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥
विग्रहं केन वा कुर्यात् संधिं वा केन योजयेत् ॥
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवान् इति ॥
एतद् वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप ॥
नैतस्य कश् चिद् वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥
ऋते शांतनवाद् भीष्मात् सत्यसंधाज् जितेन्द्रियात् ॥
तद् अन्विष्य महाबाहो सर्वम् एतद् वदस्व मे ॥
भीष्म उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ॥
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम् आपत्सु भारत ॥
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥
सामर्थ्ययोगात् कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥
तस्माद् विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ॥
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥
संधातव्यं बुधैर् नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः ॥
अमित्रैर् अपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश् च भारत ॥
यो ह्य् अमित्रैर् नरो नित्यं न संदध्याद् अपण्डितः ॥
न सो ऽर्थम् आप्नुयात् किं चित् फलान्य् अपि च भारत ॥
यस् त्व् अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ॥
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद् विन्दते फलम् ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha ||
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī ||
tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama ||
yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ ||
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada ||
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi ||
śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi ||
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ ||
bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ ||
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ||
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet ||
kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ||
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatror mitrasya cāntare ||
prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate ||
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet ||
vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet ||
kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti ||
etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa ||
naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ ||
ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt ||
tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me ||
bhīṣma uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ ||
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata ||
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati ||
sāmarthyayogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ ||
tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret ||
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye ||
saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ ||
amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata ||
yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ ||
na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata ||
yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate ||
arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युधिष्ठिरः उवाचyudhiṣṭhiraḥ uvācaЮдхиштхира сказал; спросил
सर्वत्र बुद्धिः कथिताsarvatra buddhiḥ kathitāвезде разум назван; мудрость
श्रेष्ठा ते भरत ऋषभśreṣṭhā te bharata ṛṣabhaлучшей тобой, бык Бхаратов; главной
अनागता तथा उत्पन्नाanāgatā tathā utpannāпредвидящая и возникшая вовремя; своевременная
दीर्घ सूत्रा विनाशिनीdīrgha sūtrā vināśinīмедлительная губительна; тянущая
तत् इच्छामि पराम् बुद्धिम्tat icchāmi parām buddhimпоэтому желаю высшую мудрость; разум
श्रोतुम् भरत सत्तमśrotum bharata sattamaуслышать, лучший Бхаратов; выслушать
यथा राजन् न मुह्येतyathā rājan na muhyetaкак царь не растерялся бы; не заблудился
शत्रुभिः परिवारितःśatrubhiḥ parivāritaḥврагами окружённый; обступленный
धर्म अर्थ कुशलdharma artha kuśalaискусный в дхарме и артхе; сведущий
प्राज्ञ सर्व शास्त्र विशारदprājña sarva śāstra viśāradaмудрый, знаток всех шастр; искусный
पृच्छामि त्वा कुरु श्रेष्ठpṛcchāmi tvā kuru śreṣṭhaспрашиваю тебя, лучший Куру; вопрошаю
तत् मे व्याख्यातुम् अर्हसिtat me vyākhyātum arhasiэто мне объяснить должен; разъяснить
शत्रुभिः बहुभिः ग्रस्तःśatrubhiḥ bahubhiḥ grastaḥмногими врагами охваченный; зажатый
यथा वर्तेत पार्थिवःyathā varteta pārthivaḥкак должен действовать царь; правитель
एतत् इच्छामि अहम् श्रोतुम्etat icchāmi aham śrotumэто я желаю услышать; выслушать
सर्वम् एव यथा विधिsarvam eva yathā vidhiвсё именно по правилу; как следует
विषम स्थम् हि राजानम्viṣama stham hi rājānamведь царя в трудном положении; опасности
शत्रवः परिपन्थिनःśatravaḥ paripanthinaḥвраги-противники; помехи
बहवः अपि एकम् उद्धर्तुम्bahavaḥ api ekam uddhartumмногие одного вырвать; одолеть
यतन्ते पूर्व तापिताःyatante pūrva tāpitāḥстараются, прежде обожжённые; обиженные
सर्वतः प्रार्थ्यमानेनsarvataḥ prārthyamānenaсо всех сторон преследуемым; искомым
दुर्बलेन महा बलैःdurbalena mahā balaiḥслабым среди сильных; могущественных
एकेन एव असहायेनekena eva asahāyenaодному, без помощника; одинокому
शक्यम् स्थातुम् कथम् भवेत्śakyam sthātum katham bhavetкак возможно устоять; выдержать
कथम् मित्रम् अरिम् च एवkatham mitram arim ca evaкак друга и врага; именно
विन्देत भरत ऋषभvindeta bharata ṛṣabhaнайти, бык Бхаратов; распознать
चेष्टितव्यम् कथम् च अत्रceṣṭitavyam katham ca atraи как здесь действовать; поступать
शत्रोः मित्रस्य च अन्तरेśatroḥ mitrasya ca antareмежду врагом и другом; в промежутке
प्रज्ञात लक्षणे राजन्prajñāta lakṣaṇe rājanкогда признаки поняты, царь; распознаны
अमित्रे मित्रताम् गतेamitre mitratām gateкогда враг стал другом; перешёл
कथम् नु पुरुषः कुर्यात्katham nu puruṣaḥ kuryātкак же человек должен поступить; сделать
किम् वा कृत्वा सुखी भवेत्kim vā kṛtvā sukhī bhavetи что сделав, был бы счастлив; спокоен
विग्रहम् केन वा कुर्यात्vigraham kena vā kuryātс кем вести войну; разрыв
संधिम् वा केन योजयेत्saṃdhim vā kena yojayetи с кем заключать союз; мир
कथम् वा शत्रु मध्य स्थःkatham vā śatru madhya sthaḥи как стоящий среди врагов; окружённый
वर्तेत अबल वान् इतिvarteta abala vān itiдолжен действовать слабый; без силы
एतत् वै सर्व कृत्यानाम्etat vai sarva kṛtyānāmэто из всех дел; обязанностей
परम् कृत्यम् परंतपparam kṛtyam paraṃtapaвысшее дело, врагов сжигатель; главное
न एतस्य कः चित्na etasya kaḥ citнет у этого никого; никого
वक्ता अस्तिvaktā astiесть говорящий; объясняющий
श्रोता च अपि सु दुर्लभःśrotā ca api su durlabhaḥи слушатель тоже крайне редок; труднодоступен
ऋते शांतनवात् भीष्मात्ṛte śāṃtanavāt bhīṣmātкроме Бхишмы, сына Шантану; Шантанавы
सत्य संधात् जित इन्द्रियात्satya saṃdhāt jita indriyātверного истине, победившего чувства; обузданного
तत् अन्विष्य महा बाहोtat anviṣya mahā bāhoэто исследовав, могучерукий; рассмотрев
सर्वम् एतत् वदस्व मेsarvam etat vadasva meвсё это скажи мне; объясни
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; ответил
त्वत् युक्तः अयम् अनुप्रश्नःtvat yuktaḥ ayam anupraśnaḥподходящий тебе этот вопрос; достойный
युधिष्ठिर गुण उदयःyudhiṣṭhira guṇa udayaḥЮдхиштхира, рождающий добродетель; качества
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येनśṛṇu me putra kārtsnyenaслушай меня полностью, сын; целиком
गुह्यम् आपत्सु भारतguhyam āpatsu bhārataтайное в бедствиях, Бхарата; опасностях
अमित्रः मित्रताम् यातिamitraḥ mitratām yātiвраг становится другом; переходит
मित्रम् च अपि प्रदुष्यतिmitram ca api praduṣyatiи друг также портится; становится врагом
सामर्थ्य योगात् कार्याणाम्sāmarthya yogāt kāryāṇāmиз-за связи силы и дел; обстоятельств
तत् गत्या हि सदा गतिःtat gatyā hi sadā gatiḥпо их ходу всегда ход; исход
तस्मात् विश्वसितव्यम् चtasmāt viśvasitavyam caпоэтому надо и доверять; полагаться
विग्रहम् च समाचरेत्vigraham ca samācaretи разрыв совершать; войну
देशम् कालम् च विज्ञायdeśam kālam ca vijñāyaместо и время познав; поняв
कार्य अकार्य विनिश्चयेkārya akārya viniścayeпри решении должного и недолжного; дел
संधातव्यम् बुधैः नित्यम्saṃdhātavyam budhaiḥ nityamсоюз надо заключать мудрым; разумным
व्यवस्यम् च हित अर्थिभिःvyavasyam ca hita arthibhiḥи решаться ищущим благо; пользу
अमित्रैः अपि संधेयम्amitraiḥ api saṃdheyamдаже с врагами надо союзиться; мириться
प्राणाः रक्ष्याः च भारतprāṇāḥ rakṣyāḥ ca bhārataи жизни надо защищать, Бхарата; сохранять
यः हि अमित्रैः नरः नित्यम्yaḥ hi amitraiḥ naraḥ nityamведь человек, который с врагами всегда; постоянно
न संदध्यात् अपण्डितःna saṃdadhyāt apaṇḍitaḥне заключал бы союза, глупец; немудрый
न सः अर्थम् आप्नुयात्na saḥ artham āpnuyātон пользы не достиг бы; цели
किं चित् फलानि अपि चkiṃ cit phalāni api caникакой, и плодов тоже; результатов
यः तु अमित्रेण संधत्तेyaḥ tu amitreṇa saṃdhatteно кто с врагом заключает союз; мир
मित्रेण च विरुध्यतेmitreṇa ca virudhyateи с другом расходится; противится
अर्थ युक्तिम् समालोक्यartha yuktim samālokyaрассмотрев связь пользы; выгоды
सु महत् विन्दते फलम्su mahat vindate phalamочень великий получает плод; результат
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят эту; рассказывают
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревнюю историю; предание
मार्जारस्य च संवादम्mārjārasya ca saṃvādamи беседу кота; разговор
न्यग्रोधे मूषकस्य चnyagrodhe mūṣakasya caи мыши у баньяна; ньягродхи
अनुवाद

Юдхиштхира спросил: «Ты везде говорил, что разум — высшее: предвидящий, своевременный, а медлительный губителен. Теперь я хочу услышать высшую мудрость: как царю, окружённому врагами, не впасть в заблуждение? Как должен действовать правитель, зажатый многими врагами? Как слабому и одинокому устоять среди могущественных? Как распознать друга и врага, как поступать, когда враг становится другом, с кем воевать и с кем заключать союз? Это главное из всех дел, и никто, кроме тебя, Шантанавы, верного истине и победившего чувства, не способен объяснить это». Бхишма ответил: «Вопрос достоин тебя, Юдхиштхира. Слушай полностью тайное наставление для бедственных обстоятельств. Враг становится другом, а друг портится; всё зависит от силы, дела, места и времени. Поэтому мудрый, желая блага, должен уметь и доверять, и вступать в разрыв, и заключать союз даже с врагами, когда нужно сохранить жизнь. Кто никогда не заключает союза с врагами, тот глуп и не достигает пользы; кто же, увидев связь с выгодой, заключает союз с врагом и даже расходится с другом, тот получает великий плод. В связи с этим рассказывают древнюю беседу кота и мыши у баньяна».

संस्करण

390a3b772f43 · प्रकाशित 21 जून 2026, 10:43:41 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.135.20-23

श्लोक बदलें इन कुंजियों से