भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयम् अनागतम् ॥
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यम् अभीतवत् ॥
न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ॥
संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति ॥
अनागतं विजानीयाद् यच्छेद् भयम् उपस्थितम् ॥
पुनर् वृद्धिक्षयात् किं चिद् अभिवृत्तं निशामयेत् ॥
प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ॥
अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः ॥
यो ऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन् ॥
स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥
कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा ॥
उद्धरेद् दीनम् आत्मानं समर्थो धर्मम् आचरेत् ॥
ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस् तान् अपवत्सयेत् ॥
आत्मनश् चापि बोद्धव्याश् चाराः प्रणिहिताः परैः ॥
चारः सुविहितः कार्य आत्मनो ऽथ परस्य च ॥
पाषण्डांस् तापसादींश् च परराष्ट्रं प्रवेशयेत् ॥
उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्व् आवसथेषु च ॥
पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥
धर्माभिचारिणः पापाश् चारा लोकस्य कण्टकाः ॥
समागच्छन्ति तान् बुद्ध्वा नियच्छेच् छमयेद् अपि ॥
न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् ॥
विश्वस्तं भयम् अन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥
विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ॥
अथास्य प्रहरेत् काले किं चिद् विचलिते पदे ॥
अशङ्क्यम् अपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् ॥
भयं हि शङ्किताज् जातं समूलम् अपि कृन्तति ॥
अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ॥
विश्वासयित्वा द्वेष्टारम् अवलुम्पेद् यथा वृकः ॥
bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam ||
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat ||
na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati ||
saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati ||
anāgataṃ vijānīyād yacched bhayam upasthitam ||
punar vṛddhikṣayāt kiṃ cid abhivṛttaṃ niśāmayet ||
pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam ||
anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ ||
yo 'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan ||
sa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate ||
karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā ||
uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret ||
ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃs tān apavatsayet ||
ātmanaś cāpi boddhavyāś cārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ ||
cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano 'tha parasya ca ||
pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭraṃ praveśayet ||
udyāneṣu vihāreṣu prapāsv āvasatheṣu ca ||
pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca ||
dharmābhicāriṇaḥ pāpāś cārā lokasya kaṇṭakāḥ ||
samāgacchanti tān buddhvā niyacchec chamayed api ||
na viśvased aviśvaste viśvaste nāpi viśvaset ||
viśvastaṃ bhayam anveti nāparīkṣya ca viśvaset ||
viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā ||
athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade ||
aśaṅkyam api śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt ||
bhayaṃ hi śaṅkitāj jātaṃ samūlam api kṛntati ||
avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ ||
viśvāsayitvā dveṣṭāram avalumped yathā vṛkaḥ ||
Пока опасность ещё не пришла, нужно устраиваться так, будто ты боишься; но когда опасность явилась, следует ударить как бесстрашный. Не взойдя на риск, человек не видит благ; но, взойдя на риск, он увидит их только если выживет. Будущее надо предвидеть, пришедшую опасность сдерживать, а затем наблюдать за тем, что выросло или убыло. Отказываться от счастья, когда его время уже настало, и надеяться только на будущее счастье - не политика мудрых. Кто заключил мир с врагом и спит спокойно, доверяя ему, тот подобен человеку, уснувшему на верхушке дерева: он проснётся, только упав. Любым действием - мягким или суровым - нужно поднять себя из бедствия; став способным, следует исполнять дхарму. Соперников своих соперников надо отделять от них; нужно знать и о шпионах, которых другие поставили против тебя. Шпионаж должен быть хорошо устроен и в своём, и в чужом стане; под видом еретиков, аскетов и других людей следует вводить агентов в чужое царство. В садах, местах прогулок, у водораздач, в гостиницах, питейных домах, жилищах, на переправах и в собраниях сходятся злые нарушители дхармы и шпионы - шипы мира; узнав их, царь должен удерживать и усмирять их. Нельзя доверять ненадёжному; и надёжному не следует доверять без меры. Доверчивого преследует опасность, а без проверки доверять нельзя. Убедив противника довериться правдоподобной причиной, нужно ударить вовремя, когда его положение хоть немного пошатнулось. Следует подозревать даже неподозрительное и всегда опасаться подозрительного: опасность, рождённая от подозреваемого, может отсечь всё с корнем. Внимательностью, молчанием, охряной одеждой, спутанными волосами и шкурами можно внушить доверие врагу, а затем схватить его, как волк».
bbaa5172ff3d · प्रकाशित 21 जून 2026, 8:29:19 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Блок о доверии показывает мрачную сторону политики в смуту: доверие без проверки становится слабостью. Но Бхишма помещает это в ответ на вопрос о мире, где действуют разбойники, то есть о режиме чрезвычайной опасности.