Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
The Vulture and the Jackal Debate Over a Dead Child12.149.1-13
10632 / 15823
महाभारत · 12.149.1-13
॥
देवनागरी

भीष्म उवाच
शृणु पार्थ यथावृत्तम् इतिहासं पुरातनम् ॥
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥
दुःखिताः के चिद् आदाय बालम् अप्राप्तयौवनम् ॥
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥
बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ॥
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर् भूतले तदा ॥
तेषां रुदितशब्देन गृध्रो ऽभ्येत्य वचो ऽब्रवीत् ॥
एकात्मकम् इमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि ॥
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्व् अबान्धवाः ॥
संपश्यत जगत् सर्वं सुखदुःखैर् अधिष्ठितम् ॥
संयोगो विप्रयोगश् च पर्यायेणोपलभ्यते ॥
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति ये ऽनुयान्ति च तान् मृतान् ॥
ते ऽप्य् आयुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥
अलं स्थित्वा श्मशाने ऽस्मिन् गृध्रगोमायुसंकुले ॥
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥
न पुनर् जीवितः कश् चित् कालधर्मम् उपागतः ॥
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिर् ईदृशी ॥
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ॥
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥
कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे ॥
गम्यतां स्वम् अधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस् तदा नृप ॥
बान्धवास् ते ऽभ्यगच्छन्त पुत्रम् उत्सृज्य भूतले ॥
विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वम् आत्मजम् ॥
निराशा जीविते तस्य मार्गम् आरुह्य धिष्ठिताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam ||
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā ||
duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam ||
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ ||
bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ ||
aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudur bhūtale tadā ||
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt ||
ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram ||
iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi ||
samānītāni kālena kiṃ te vai jātv abāndhavāḥ ||
saṃpaśyata jagat sarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam ||
saṃyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate ||
gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tān mṛtān ||
te 'py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ ||
alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule ||
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare ||
na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ ||
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī ||
sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā ||
kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati ||
karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare ||
gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai ||
tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nṛpa ||
bāndhavās te 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale ||
viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam ||
nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; ответил
शृणु पार्थ यथा वृत्तम्śṛṇu pārtha yathā vṛttamслушай, Партха, как случилось; произошло
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревнюю историю; предание
गृध्र जम्बुक संवादम्gṛdhra jambuka saṃvādamбеседу грифа и шакала; разговор
यः वृत्तः वैदिशे पुराyaḥ vṛttaḥ vaidiśe purāкоторая произошла в Вайдише прежде; некогда
दुःखिताः के चित् आदायduḥkhitāḥ ke cit ādāyaнекоторые скорбящие, взяв; подняв
बालम् अप्राप्त यौवनम्bālam aprāpta yauvanamребёнка, не достигшего юности; мальчика
कुल सर्वस्व भूतम् वैkula sarvasva bhūtam vaiбывшего всем достоянием рода; опорой семьи
रुदन्तः शोक विह्वलाःrudantaḥ śoka vihvalāḥплачущие, потрясённые горем; скорбью
बालम् मृतम् गृहीत्वा अथbālam mṛtam gṛhītvā athaвзяв затем мёртвого ребёнка; мальчика
श्मशान अभिमुखाः स्थिताःśmaśāna abhimukhāḥ sthitāḥвстали лицом к кладбищу; к месту кремации
अङ्केन अङ्कम् च संक्रम्यaṅkena aṅkam ca saṃkramyaиз объятия в объятие передавая; с колен на колени
रुरुदुः भूतले तदाruruduḥ bhūtale tadāрыдали тогда на земле; плакали
तेषाम् रुदित शब्देनteṣām rudita śabdenaот звука их плача; рыдания
गृध्रः अभ्येत्य वचः अब्रवीत्gṛdhraḥ abhyetya vacaḥ abravītгриф, подойдя, сказал речь; произнёс
एक आत्मकम् इमम् लोकेeka ātmakam imam lokeэтого одинокого в мире; одну душу
त्यक्त्वा गच्छत मा चिरम्tyaktvā gacchata mā ciramоставив, уходите, не медлите; скорее
इह पुंसाम् सहस्राणिiha puṃsām sahasrāṇiздесь тысячи мужчин; людей
स्त्री सहस्राणि च एव हिstrī sahasrāṇi ca eva hiи также тысячи женщин; женщин
समानीतानि कालेनsamānītāni kālenaсобраны временем; приведены
किम् ते वै जातु अबान्धवाःkim te vai jātu abāndhavāḥразве они когда-то без родных; были
संपश्यत जगत् सर्वम्saṃpaśyata jagat sarvamвзгляните на весь мир; увидьте
सुख दुःखैः अधिष्ठितम्sukha duḥkhaiḥ adhiṣṭhitamутверждённый в счастье и страдании; пронизанный
संयोगः विप्रयोगः चsaṃyogaḥ viprayogaḥ caсоединение и разлука; связь
पर्यायेण उपलभ्यतेparyāyeṇa upalabhyateпоочерёдно обретаются; наблюдаются
गृहीत्वा ये च गच्छन्तिgṛhītvā ye ca gacchantiи те, кто взяв уходят; несут
ये अनुयान्ति च तान् मृतान्ye anuyānti ca tān mṛtānи кто следуют за мёртвыми; провожают
ते अपि आयुषः प्रमाणेनte api āyuṣaḥ pramāṇenaони тоже мерой жизни; сроком
स्वेन गच्छन्ति जन्तवःsvena gacchanti jantavaḥсвоей уходят, существа; живые
अलम् स्थित्वा श्मशाने अस्मिन्alam sthitvā śmaśāne asminдовольно стоять на этом кладбище; здесь
गृध्र गोमायु संकुलेgṛdhra gomāyu saṃkuleполном грифов и шакалов; зверей
कङ्काल बहुले घोरेkaṅkāla bahule ghoreужасном, полном скелетов; костей
सर्व प्राणि भयंकरेsarva prāṇi bhayaṃkareстрашном для всех существ; живых
न पुनः जीवितः कश् चित्na punaḥ jīvitaḥ kaś citникто снова не оживал; не жил
काल धर्मम् उपागतःkāla dharmam upāgataḥдостигнув закона времени; смерти
प्रियः वा यदि वा द्वेष्यःpriyaḥ vā yadi vā dveṣyaḥлюбимый или ненавистный; нелюбимый
प्राणिनाम् गतिः ईदृशीprāṇinām gatiḥ īdṛśīтаков путь живых существ; участь
सर्वेण खलु मर्तव्यम्sarveṇa khalu martavyamвсем ведь надо умереть; неизбежно
मर्त्य लोके प्रसूयताmartya loke prasūyatāродившись в мире смертных; людей
कृतान्त विहिते मार्गेkṛtānta vihite mārgeна пути, установленном Критантом; смертью
कः मृतम् जीवयिष्यतिkaḥ mṛtam jīvayiṣyatiкто оживит мёртвого; вернёт
कर्म अन्त विहिते लोकेkarma anta vihite lokeв мире, установленном концом кармы; судьбой
च अस्तम् गच्छति भास्करेca astam gacchati bhāskareи когда солнце заходит; светило
गम्यताम् स्वम् अधिष्ठानम्gamyatām svam adhiṣṭhānamидите в свою обитель; дом
सुत स्नेहम् विसृज्य वैsuta sneham visṛjya vaiоставив привязанность к сыну; любовь
ततः गृध्र वचः श्रुत्वाtataḥ gṛdhra vacaḥ śrutvāзатем, услышав слово грифа; речь
विक्रोशन्तः तदा नृपvikrośantaḥ tadā nṛpaкрича тогда, царь; рыдая
बान्धवाः ते अभ्यगच्छन्तbāndhavāḥ te abhyagacchantaте родственники пошли; двинулись
पुत्रम् उत्सृज्य भूतलेputram utsṛjya bhūtaleоставив сына на земле; ребёнка
विनिश्चित्य अथ च ततःviniścitya atha ca tataḥрешив затем после этого; определившись
संत्यजन्तः स्वम् आत्मजम्saṃtyajantaḥ svam ātmajamоставляя собственного ребёнка; сына
निराशाः जीविते तस्यnirāśāḥ jīvite tasyaбез надежды на его жизнь; оживление
मार्गम् आरुह्य धिष्ठिताःmārgam āruhya dhiṣṭhitāḥвступив на путь, остановились; пошли
अनुवाद

Бхишма сказал: «Слушай, Партха, древнюю историю о том, как некогда в Вайдише произошла беседа грифа и шакала. Какие-то люди, охваченные горем, взяли мальчика, ещё не достигшего юности, который был всем достоянием их рода, и, рыдая, понесли его к кладбищу. Они передавали мёртвого ребёнка из объятий в объятия и плакали на земле. На звук их рыданий подошёл гриф и сказал: “Оставьте этого одинокого в мире и уходите, не медлите. Здесь временем были собраны тысячи мужчин и женщин; разве у них не было родных? Посмотрите: весь мир держится на счастье и страдании; соединение и разлука приходят по очереди. И те, кто несут мёртвых, и те, кто провожают их, уходят каждый по мере своей жизни. Довольно стоять на этом кладбище, полном грифов, шакалов и скелетов, страшном для всех живых. Никто, достигнув закона времени, снова не оживает: любим он или ненавистен, таков путь существ. Всякому, кто родился в мире смертных, надо умереть. Кто оживит мёртвого на пути, установленном Критантом? В этом мире, где карма приходит к концу, и солнце уже идёт к закату, идите в свой дом, оставив привязанность к сыну”. Услышав слово грифа, родственники, рыдая, пошли, оставив ребёнка на земле, без надежды на его жизнь».

संस्करण

d998af611499 · प्रकाशित 21 जून 2026, 10:10:05 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.148.34-35

श्लोक बदलें इन कुंजियों से