महाभारत
Medhāvin on the Urgency of Dharma12.169.15-23
10743 / 15823
महाभारत · 12.169.15-23
देवनागरी

युवैव धर्मशीलः स्याद् अनिमित्तं हि जीवितम् ॥
कृते धर्मे भवेत् कीर्तिर् इह प्रेत्य च वै सुखम् ॥
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थम् उद्यतः ॥
कृत्वा कार्यम् अकार्यं वा पुष्टिम् एषां प्रयच्छति ॥
तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम् ॥
सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युर् आदाय गच्छति ॥
संचिन्वानकम् एवैकं कामानाम् अवितृप्तकम् ॥
व्याघ्रः पशुम् इवादाय मृत्युर् आदाय गच्छति ॥
इदं कृतम् इदं कार्यम् इदम् अन्यत् कृताकृतम् ॥
एवम् ईहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥
कृतानां फलम् अप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम् ॥
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युर् आदाय गच्छति ॥
मृत्युर् जरा च व्याधिश् च दुःखं चानेककारणम् ॥
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥
जातम् एवान्तको ऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ॥
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥
मृत्योर् वा गृहम् एवैतद् या ग्रामे वसतो रतिः ॥
देवानाम् एष वै गोष्ठो यद् अरण्यम् इति श्रुतिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam ||
kṛte dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham ||
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ ||
kṛtvā kāryam akāryaṃ vā puṣṭim eṣāṃ prayacchati ||
taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram ||
suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyur ādāya gacchati ||
saṃcinvānakam evaikaṃ kāmānām avitṛptakam ||
vyāghraḥ paśum ivādāya mṛtyur ādāya gacchati ||
idaṃ kṛtam idaṃ kāryam idam anyat kṛtākṛtam ||
evam īhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe ||
kṛtānāṃ phalam aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam ||
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyur ādāya gacchati ||
mṛtyur jarā ca vyādhiś ca duḥkhaṃ cānekakāraṇam ||
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi ||
jātam evāntako 'ntāya jarā cānveti dehinam ||
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ ||
mṛtyor vā gṛham evaitad yā grāme vasato ratiḥ ||
devānām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युव एव धर्म शीलः स्यात्yuva eva dharma śīlaḥ syātещё молодым пусть будет праведным; дхармичным
अनिमित्तम् हि जीवितम्animittam hi jīvitamведь жизнь беспричинна; непредсказуема
कृते धर्मे भवेत् कीर्तिःkṛte dharme bhavet kīrtiḥкогда дхарма сделана, будет слава; почёт
इह प्रेत्य च वै सुखम्iha pretya ca vai sukhamздесь и после смерти счастье; воистину
मोहेन हि समाविष्टःmohena hi samāviṣṭaḥведь заблуждением охваченный; ослеплённый
पुत्र दार अर्थम् उद्यतःputra dāra artham udyataḥради сына и жены старающийся; семьи
कृत्वा कार्यम् अकार्यम् वाkṛtvā kāryam akāryam vāсделав должное или недолжное; дело
पुष्टिम् एषाम् प्रयच्छतिpuṣṭim eṣām prayacchatiпитание им даёт; поддержку
तम् पुत्र पशु संमत्तम्tam putra paśu saṃmattamтого опьянённого сыновьями и скотом; имуществом
व्यासक्त मनसम् नरम्vyāsakta manasam naramчеловека с привязанным умом; застрявшим
सुप्तम् व्याघ्रम् महा ओघः वाsuptam vyāghram mahā oghaḥ vāспящего тигра или великий поток; потоп
मृत्युः आदाय गच्छतिmṛtyuḥ ādāya gacchatiсмерть взяв уводит; забирает
संचिन्वानकम् एव एकम्saṃcinvānakam eva ekamсобирающего только одного; накопителя
कामानाम् अवितृप्तकम्kāmānām avitṛptakamненасытного в желаниях; неудовлетворённого
व्याघ्रः पशुम् इव आदायvyāghraḥ paśum iva ādāyaкак тигр животное схватив; добычу
मृत्युः आदाय गच्छतिmṛtyuḥ ādāya gacchatiсмерть взяв уводит; забирает
इदम् कृतम् इदम् कार्यम्idam kṛtam idam kāryamэто сделано, это надо сделать; предстоит
इदम् अन्यत् कृत अकृतम्idam anyat kṛta akṛtamэто другое сделано и не сделано; незавершено
एवम् ईहा सुख आसक्तम्evam īhā sukha āsaktamтак привязанного к счастью усилий; дел
कृतान्तः कुरुते वशेkṛtāntaḥ kurute vaśeконец делает подвластным; смерть подчиняет
कृतानाम् फलम् अप्राप्तम्kṛtānām phalam aprāptamне достигшего плода сделанных; дел
कर्मणाम् फल सङ्गिनम्karmaṇām phala saṅginamпривязанного к плодам действий; кармы
क्षेत्र आपण गृह आसक्तम्kṣetra āpaṇa gṛha āsaktamпривязанного к полю, лавке, дому; имуществу
मृत्युः आदाय गच्छतिmṛtyuḥ ādāya gacchatiсмерть взяв уводит; забирает
मृत्युः जरा च व्याधिः चmṛtyuḥ jarā ca vyādhiḥ caсмерть, старость и болезнь; недуг
दुःखम् च अनेक कारणम्duḥkham ca aneka kāraṇamи страдание многих причин; многообразное
अनुषक्तम् यदा देहेanuṣaktam yadā deheкогда привязано к телу; сопровождает
किम् स्वस्थः इव तिष्ठसिkim svasthaḥ iva tiṣṭhasiпочему стоишь как здоровый; беззаботный
जातम् एव अन्तकः अन्तायjātam eva antakaḥ antāyaуже рождённого конец к концу; смерть
जरा च अन्वेति देहिनम्jarā ca anveti dehinamи старость следует за воплощённым; телесным
अनुषक्ताः द्वयेन एतेanuṣaktāḥ dvayena eteсвязаны этими двумя; сопровождены
भावाः स्थावर जङ्गमाःbhāvāḥ sthāvara jaṅgamāḥсущества неподвижные и движущиеся; все
मृत्योः वा गृहम् एव एतत्mṛtyoḥ vā gṛham eva etatэто именно дом смерти; жилище
या ग्रामे वसतः रतिःyā grāme vasataḥ ratiḥкакая радость живущего в деревне; мирская
देवानाम् एष वै गोष्ठःdevānām eṣa vai goṣṭhaḥэто воистину собрание богов; пастбище
यत् अरण्यम् इति श्रुतिःyat araṇyam iti śrutiḥчто лес, таково предание; учение
अनुवाद

Человек должен быть праведным ещё в молодости, ведь жизнь непредсказуема. Когда дхарма совершена, есть слава здесь и счастье после смерти. Охваченный заблуждением, человек старается ради сына и жены; совершая должное или недолжное, он кормит их. Такого человека, опьянённого сыновьями и скотом, с привязанным умом, смерть уводит, как поток уносит спящего тигра. Смерть уводит и того, кто один только собирает, оставаясь ненасытным в желаниях, как тигр уносит добычу. “Это сделано, это надо сделать, это другое сделано и не сделано” — так привязанного к счастью дел конец подчиняет себе. Смерть уводит того, кто ещё не получил плода совершённых действий, привязан к плодам кармы, к полям, лавке и дому. Когда смерть, старость, болезнь и страдание многих причин уже связаны с телом, почему ты стоишь так, будто всё благополучно? За самим рождением конец следует к концу, а старость идёт за воплощённым; все движущиеся и неподвижные существа связаны этими двумя. Радость живущего в селении — это дом смерти; а лес, как говорит предание, есть место богов».

संस्करण

ce9fec2af645 · प्रकाशित 20 जून 2026, 10:52:57 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से