महाभारत
The Guru Teaches the Supreme Yoga of Liberation12.203.7-14
10907 / 15823
महाभारत · 12.203.7-14
देवनागरी

गुरुर् उवाच
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यम् इदं परम् ॥
अध्यात्मं सर्वभूतानाम् आगमानां च यद् वसु ॥
वासुदेवः सर्वम् इदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् ॥
सत्यं दानम् अथो यज्ञस् तितिक्षा दम आर्जवम् ॥
पुरुषं सनातनं विष्णुं यत् तद् वेदविदो विदुः ॥
सर्गप्रलयकर्तारम् अव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥
तद् इदं ब्रह्म वार्ष्णेयम् इतिहासं शृणुष्व मे ॥
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस् तथा ॥
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोर् अमिततेजसः ॥
अर्हस् त्वम् असि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत् परम् ॥
कालचक्रम् अनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ॥
त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत् परिवर्तते ॥
यत् तद् अक्षरम् अव्यक्तम् अमृतं ब्रह्म शाश्वतम् ॥
वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम् ॥
पितॄन् देवान् ऋषींश् चैव तथा वै यक्षदानवान् ॥
नागासुरमनुष्यांश् च सृजते परमो ऽव्ययः ॥
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश् च शाश्वतान् ॥
प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gurur uvāca
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṃ param ||
adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yad vasu ||
vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham ||
satyaṃ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam ||
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yat tad vedavido viduḥ ||
sargapralayakartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam ||
tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me ||
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā ||
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ ||
arhas tvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yat param ||
kālacakram anādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam ||
trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravat parivartate ||
yat tad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam ||
vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham ||
pitṝn devān ṛṣīṃś caiva tathā vai yakṣadānavān ||
nāgāsuramanuṣyāṃś ca sṛjate paramo 'vyayaḥ ||
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃś ca śāśvatān ||
pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गुरुः उवाचguruḥ uvācaучитель сказал; гуру ответил
शृणु शिष्य महा प्राज्ञśṛṇu śiṣya mahā prājñaслушай, ученик великомудрый; разумный
ब्रह्म गुह्यम् इदम् परम्brahma guhyam idam paramэту высшую тайну брахмана; сокровенную
अध्यात्मम् सर्व भूतानाम्adhyātmam sarva bhūtānāmадхьятму всех существ; внутреннюю суть
आगमानाम् च यत् वसुāgamānām ca yat vasuи сокровище писаний; традиций
वासुदेवः सर्वम् इदम्vāsudevaḥ sarvam idamВасудева всё это; весь мир
विश्वस्य ब्रह्मणः मुखम्viśvasya brahmaṇaḥ mukhamлик вселенной и брахмана; устье
सत्यम् दानम् अथो यज्ञःsatyam dānam atho yajñaḥистина, дарение и жертва; яджня
तितिक्षा दमः आर्जवम्titikṣā damaḥ ārjavamтерпение, самообуздание, прямота; искренность
पुरुषम् सनातनम् विष्णुम्puruṣam sanātanam viṣṇumвечного Пурушу Вишну; Господа
यत् तत् वेद विदः विदुःyat tat veda vidaḥ viduḥкоторого знают знатоки Вед; ведающие
सर्ग प्रलय कर्तारम्sarga pralaya kartāramтворца создания и растворения; созидателя
अव्यक्तम् ब्रह्म शाश्वतम्avyaktam brahma śāśvatamнепроявленный вечный брахман; непреходящий
तत् इदम् ब्रह्म वार्ष्णेयम्tat idam brahma vārṣṇeyamэто брахман Вришниев; связанный с Вришни
इतिहासम् शृणुष्व मेitihāsam śṛṇuṣva meисторию слушай от меня; предание
ब्राह्मणः ब्राह्मणैः श्राव्यःbrāhmaṇaḥ brāhmaṇaiḥ śrāvyaḥбрахман должен быть услышан брахманами; рассказан
राजन्यः क्षत्रियैः तथाrājanyaḥ kṣatriyaiḥ tathāцарственный кшатриями также; кшатрий
माहात्म्यम् देव देवस्यmāhātmyam deva devasyaвеличие Бога богов; слава
विष्णोः अमित तेजसःviṣṇoḥ amita tejasaḥВишну безмерного сияния; могущества
अर्हः त्वम् असि कल्याणarhaḥ tvam asi kalyāṇaты достоин, благой; счастливый
वार्ष्णेयम् शृणु यत् परम्vārṣṇeyam śṛṇu yat paramслушай высшее о Вришни; Кришне
काल चक्रम् अनादि अन्तम्kāla cakram anādi antamколесо времени без начала и конца; вечное
भाव अभाव स्व लक्षणम्bhāva abhāva sva lakṣaṇamсобственный признак бытия и небытия; становления
त्रैलोक्यम् सर्व भूतेषुtrailokyam sarva bhūteṣuтри мира во всех существах; трилока
चक्रवत् परिवर्ततेcakravat parivartateвращаются как колесо; поворачиваются
यत् तत् अक्षरम् अव्यक्तम्yat tat akṣaram avyaktamто нетленное непроявленное; акшара
अमृतम् ब्रह्म शाश्वतम्amṛtam brahma śāśvatamбессмертный вечный брахман; непреходящий
वदन्ति पुरुष व्याघ्रम्vadanti puruṣa vyāghramназывают тигром среди мужей; высшим
केशवम् पुरुष ऋषभम्keśavam puruṣa ṛṣabhamКешаву, быка среди мужей; лучшего
पितॄन् देवान् ऋषीन् च एवpitṝn devān ṛṣīn ca evaпредков, богов и риши; мудрецов
तथा वै यक्ष दानवान्tathā vai yakṣa dānavānа также якшей и данавов; демонов
नाग असुर मनुष्यान् चnāga asura manuṣyān caнагов, асуров и людей; человечество
सृजते परमः अव्ययःsṛjate paramaḥ avyayaḥсоздаёт высший неизменный; Господь
तथा एव वेद शास्त्राणिtathā eva veda śāstrāṇiтакже Веды и шастры; учения
लोक धर्मान् च शाश्वतान्loka dharmān ca śāśvatānи вечные дхармы мира; законы
प्रलये प्रकृतिम् प्राप्यpralaye prakṛtim prāpyaпри растворении придя к пракрити; природе
युग आदौ सृजते प्रभुःyuga ādau sṛjate prabhuḥв начале юги создаёт Владыка; Господь
अनुवाद

Учитель сказал: «Слушай, великомудрый ученик, эту высшую тайну брахмана: внутреннюю суть всех существ и сокровище священных преданий. Васудева есть всё это; Он — лик вселенной и брахмана. Истина, дарение, жертва, терпение, самообуздание и прямота связаны с вечным Пурушей Вишну, которого знают знатоки Вед, творцом создания и растворения, непроявленным вечным брахманом. Слушай от меня это предание о брахмане Вришниев. Величие Вишну, Бога богов безмерного сияния, достойны слушать брахманы среди брахманов и кшатрии среди кшатриев; ты достоин, благой, слушай высшее о Вришни. Колесо времени без начала и конца, отмеченное бытием и небытием, вращает три мира во всех существах как колесо. То нетленное, непроявленное, бессмертный вечный брахман, называют Кешавой, лучшим среди мужей. Высший неизменный создаёт предков, богов, риши, якшей, данавов, нагов, асуров и людей. Он же в начале юги создаёт Веды, шастры и вечные дхармы мира, когда после растворения всё вновь выходит из пракрити».

संस्करण

bdf3025a4a64 · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:54:17 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से