महाभारत
Bhīṣma Tells How Pañcaśikha Led Janaka Toward Liberation12.211.20-30
10949 / 15823
महाभारत · 12.211.20-30
देवनागरी

जातिनिर्वेदम् उक्त्वा हि कर्मनिर्वेदम् अब्रवीत् ॥
कर्मनिर्वेदम् उक्त्वा च सर्वनिर्वेदम् अब्रवीत् ॥
यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ॥
तद् अनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलम् अध्रुवम् ॥
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ॥
आगमात् परम् अस्तीति ब्रुवन्न् अपि पराजितः ॥
अनात्मा ह्य् आत्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर् जरामयः ॥
आत्मानं मन्यते मोहात् तद् असम्यक् परं मतम् ॥
अथ चेद् एवम् अप्य् अस्ति यल् लोके नोपपद्यते ॥
अजरो ऽयम् अमृत्युश् च राजासौ मन्यते तथा ॥
अस्ति नास्तीति चाप्य् एतत् तस्मिन्न् असति लक्षणे ॥
किम् अधिष्ठाय तद् ब्रूयाल् लोकयात्राविनिश्चयम् ॥
प्रत्यक्षं ह्य् एतयोर् मूलं कृतान्तैतिह्ययोर् अपि ॥
प्रत्यक्षो ह्य् आगमो ऽभिन्नः कृतान्तो वा न किं चन ॥
यत्र तत्रानुमाने ऽस्ति कृतं भावयते ऽपि वा ॥
अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ॥
जातिस्मृतिर् अयस्कान्तः सूर्यकान्तो ऽम्बुभक्षणम् ॥
प्रेत्य भूतात्ययश् चैव देवताभ्युपयाचनम् ॥
मृते कर्मनिवृत्तिश् च प्रमाणम् इति निश्चयः ॥
न त्व् एते हेतवः सन्ति ये के चिन् मूर्तिसंस्थिताः ॥
अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt ||
karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt ||
yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ ||
tad anāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calam adhruvam ||
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike ||
āgamāt param astīti bruvann api parājitaḥ ||
anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ ||
ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam ||
atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate ||
ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate tathā ||
asti nāstīti cāpy etat tasminn asati lakṣaṇe ||
kim adhiṣṭhāya tad brūyāl lokayātrāviniścayam ||
pratyakṣaṃ hy etayor mūlaṃ kṛtāntaitihyayor api ||
pratyakṣo hy āgamo 'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃ cana ||
yatra tatrānumāne 'sti kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā ||
anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ ||
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam ||
jātismṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto 'mbubhakṣaṇam ||
pretya bhūtātyayaś caiva devatābhyupayācanam ||
mṛte karmanivṛttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ ||
na tv ete hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ ||
amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
जाति निर्वेदम् उक्त्वा हिjāti nirvedam uktvā hiсказав о разочаровании в рождении; джати
कर्म निर्वेदम् अब्रवीत्karma nirvedam abravītон сказал о разочаровании в карме; действии
कर्म निर्वेदम् उक्त्वा चkarma nirvedam uktvā caи сказав о разочаровании в карме; действии
सर्व निर्वेदम् अब्रवीत्sarva nirvedam abravītон сказал о разочаровании во всём; отрешении
यत् अर्थम् कर्म संसर्गःyat artham karma saṃsargaḥради чего связь с кармой; действием
कर्मणाम् च फल उदयःkarmaṇām ca phala udayaḥи восход плодов действий; результатов
तत् अनाश्वासिकम् मोघम्tat anāśvāsikam moghamто ненадёжно, тщетно; без опоры
विनाशि चलम् अध्रुवम्vināśi calam adhruvamразрушимо, шатко, непостоянно; неустойчиво
दृश्यमाने विनाशे चdṛśyamāne vināśe caи когда разрушение видно; наблюдается
प्रत्यक्षे लोक साक्षिकेpratyakṣe loka sākṣikeнепосредственно, при свидетельстве мира; очевидно
आगमात् परम् अस्ति इतिāgamāt param asti itiиз предания есть высшее — так; по агаме
ब्रुवन् अपि पराजितःbruvan api parājitaḥдаже говоря, он побеждён; опровергнут
अनात्मा हि आत्मनः मृत्युःanātmā hi ātmanaḥ mṛtyuḥне-атман ведь смерть для атмана; чуждое
क्लेशः मृत्युः जरा मयःkleśaḥ mṛtyuḥ jarā mayaḥмучение, смерть и болезнь старости; страдание
आत्मानम् मन्यते मोहात्ātmānam manyate mohātон считает это атманом из заблуждения; самостью
तत् असम्यक् परम् मतम्tat asamyak param matamэто неправильно, высшее мнение; суждение
अथ चेत् एवम् अपि अस्तिatha cet evam api astiа если даже так есть; существует
यत् लोके न उपपद्यतेyat loke na upapadyateто, что в мире не подтверждается; не подходит
अजरः अयम् अमृत्युः चajaraḥ ayam amṛtyuḥ caэтот нестареющий и бессмертный; свободный
राजा असौ मन्यते तथाrājā asau manyate tathāтот царь думает так; считает
अस्ति न अस्ति इतिasti na asti itiесть и нет — так; утверждение
च अपिca apiи также; ещё
एतत् तस्मिन् असति लक्षणेetat tasmin asati lakṣaṇeэто при отсутствии того признака; меты
किम् अधिष्ठाय तत् ब्रूयात्kim adhiṣṭhāya tat brūyātна что опираясь это сказать; утверждать
लोक यात्रा विनिश्चयम्loka yātrā viniścayamрешение о ходе мира; жизни
प्रत्यक्षम् हि एतयोः मूलम्pratyakṣam hi etayoḥ mūlamнепосредственное восприятие ведь корень этих двух; основание
कृतान्त ऐतिह्ययोः अपिkṛtānta aitihyayoḥ apiи заключения, и предания; традиции
प्रत्यक्षः हि आगमः अभिन्नःpratyakṣaḥ hi āgamaḥ abhinnaḥведь предание неотделимо от восприятия; очевидного
कृतान्तः वा न किं चनkṛtāntaḥ vā na kiṃ canaили заключение — ничто; без него
यत्र तत्र अनुमाने अस्तिyatra tatra anumāne astiгде-либо если есть умозаключение; вывод
कृतम् भावयते अपि वाkṛtam bhāvayate api vāили оно представляет сделанное; прошлое
अन्यः जीवः शरीरस्यanyaḥ jīvaḥ śarīrasyaиная джива у тела; отличная
नास्तिकानाम् मते स्मृतःnāstikānām mate smṛtaḥсчитается в мнении отрицателей; настиков
रेतः वट कणीकायाम्retaḥ vaṭa kaṇīkāyāmсемя в крупице баньяна; зерне
घृत पाक अधिवासनम्ghṛta pāka adhivāsanamаромат от приготовления гхи; пропитывание
जाति स्मृतिः अयस्कान्तःjāti smṛtiḥ ayaskāntaḥпамять рождения, магнит; железотяг
सूर्यकान्तः अम्बु भक्षणम्sūryakāntaḥ ambu bhakṣaṇamсолнечный камень, питание водой; пример
प्रेत्य भूत अत्ययः च एवpretya bhūta atyayaḥ ca evaи уход существа после смерти; переход
देवता अभ्युपयाचनम्devatā abhyupayācanamобращение к божествам; мольба
मृते कर्म निवृत्तिः चmṛte karma nivṛttiḥ caи прекращение действия при смерти; кармы
प्रमाणम् इति निश्चयःpramāṇam iti niścayaḥэто доказательство — таково решение; уверенность
न तु एते हेतवः सन्तिna tu ete hetavaḥ santiно эти причины не существуют; не годятся
ये के चित् मूर्ति संस्थिताःye ke cit mūrti saṃsthitāḥкакие-либо пребывающие в форме; телесные
अमर्त्यस्य हि मर्त्येनamartyasya hi martyenaведь у бессмертного со смертным; нет
सामान्यम् न उपपद्यतेsāmānyam na upapadyateобщность не подтверждается; не подходит
अनुवाद

«Сначала он говорил о разочаровании в рождении, затем — о разочаровании в карме, а сказав о разочаровании в карме, говорил о разочаровании во всём. То, ради чего возникает связь с действиями и восходят плоды действий, ненадёжно, тщетно, разрушимо, шатко и непостоянно. Когда разрушение видно непосредственно и весь мир свидетельствует о нём, тот, кто лишь по преданию говорит: “есть нечто высшее”, всё равно оказывается побеждён, если не видит основания. Не-атман становится смертью для атмана: мучение, смерть, старость и болезнь человек из заблуждения считает собой, и это неверное высшее мнение. Даже если утверждать, что существует нестареющий и бессмертный, чего мир не подтверждает, и царь думает так, всё равно при отсутствии признака на что опереться, говоря “это есть” или “этого нет”, решая вопрос о ходе мира? Непосредственное восприятие является корнем и заключения, и предания; без него предание и вывод теряют силу. Где есть умозаключение или представление о сделанном, там даже отрицатели признают иную дживу тела. В качестве доводов приводят семя в крупице баньяна, аромат приготовленного гхи, память о прежнем рождении, магнит, солнечный камень, питание водой, уход существа после смерти, обращение к божествам и прекращение деятельности умершего. Но все эти телесно обусловленные доводы не годятся окончательно: у бессмертного со смертным не может быть простой общности».

संस्करण

7b06fab97923 · प्रकाशित 21 जून 2026, 1:16:31 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से