भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ॥
गन्धो गुरुत्वं शक्तिश् च संघातः स्थापना धृतिः ॥
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ॥
जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा ॥
अग्नेर् दुर्धर्षता तेजस् तापः पाकः प्रकाशनम् ॥
शौचं रागो लघुस् तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता ॥
वायोर् अनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ॥
बलं शैघ्र्यं च मोहश् च चेष्टा कर्मकृता भवः ॥
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च ॥
अनाश्रयम् अनालम्बम् अव्यक्तम् अविकारिता ॥
अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च ॥
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः ॥
bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā ||
gandho gurutvaṃ śaktiś ca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ ||
apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā ||
jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā ||
agner durdharṣatā tejas tāpaḥ pākaḥ prakāśanam ||
śaucaṃ rāgo laghus taikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā ||
vāyor aniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratā ||
balaṃ śaighryaṃ ca mohaś ca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ ||
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi ca ||
anāśrayam anālambam avyaktam avikāritā ||
apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca ||
guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ ||
«Качества земли — устойчивость, широта, твёрдость, способность порождать, запах, тяжесть, сила, сгущение, установление и стойкость. Качества вод — холодность, вкус, влажность, текучесть, маслянистая мягкость, язык, струение и земно-водное просачивание. Качества огня — неприступность, сияние, нагрев, созревание, освещение, чистота, окрашивание, лёгкость, острота и, десятым, устремлённость вверх. Качества ветра — неограниченность, прикосновение, место речи, независимость, сила, быстрота, смятение, движение, действие и производящее бывание. Качество пространства — звук, а также проницаемость, пустотность, отсутствие опоры, отсутствие подпорки, непроявленность, неизменность, непрепятствуемость, элементность и изменения. Так перечислены пятьдесят качеств, возникших из природы пяти элементов».
239e3354e04a · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:47:18 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Перечень делает элементы не абстрактными веществами, а узлами опыта: устойчивость, текучесть, жар, движение и пространство проявляются в теле, восприятии и действии.